Phạm Phú Thứ là gì? Chi tiết về Phạm Phú Thứ mới nhất 2022

Phạm Phú Thứ

Phạm Phú Thứ.jpg
Sinh 1821
huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam
Mất 1882
(61 tuổi)
huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam
Bút danh Trúc Đường, Giá Viên
Việc làm Quan nhà Nguyễn, Nhà thơ
Quốc tịch việt nam
Dân tộc bản địa Kinh
Sản phẩm thực tế nổi biệt Giá Viên toàn tập
Tây phù thi thảo
Tây hành hồi ký
Con cháu Phạm Phú Đường (trai)
Thân nhân Phạm Phú Sung (cha)
Phạm Thị Cẩm (mẹ)

Phạm Phú Thứ (chữ Hán: 范富庶; 1821 – 1882),[1] trước tên là Phạm Hào (khi đỗ TS đc vua Thiệu Trị thay tên là Phú Thứ),[2] tự Giáo Chi, hiệu Trúc Đường, biệt hiệu Giá Viên, là một đại thần nhà Nguyễn and là một trong các số lượng người có ý kiến canh tân nước việt nam trong trong năm nửa vào cuối thế kỷ 19.

Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]

Phạm Phú Thứ sinh vào năm Tân Tỵ (1821) tại làng Đông Bàn,[3] huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc thôn Nam Hà 1, xã Điện Trung, thị trấn Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam).

Ông xuất thân trong 1 GĐ Nho phong, tổ năm đời của ông vốn họ Đoàn, gốc Bắc Thành. Cha ông là Phạm Phú Sung, mẹ ông là Phạm Thị Cẩm (người làng Trừng Giang, and là con gái một ông đồ).

Nhà nghèo, mẹ mất sớm, nhưng nhờ lanh lợi, chịu khó, and từng đc Tùng Thiện Vương (Miên Thẩm) dạy dỗ, nên ông Thứ sớm có tiếng là người học giỏi.[4]

Quan lộ[sửa | sửa mã nguồn]

Làm quan đợt thứ nhất[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Thiệu Trị đầu tuần (1842), Phạm Phú Thứ tham dự cuộc thi Hương, đỗ Giải nguyên khi mới 21 tuổi. Năm tiếp theo (Quý Mão, 1843) tham dự cuộc thi Hội, ông cũng đỗ đầu (Hội nguyên). Khi vào thi Đình, ông đỗ luôn TS cập đệ.[5]

Khởi đầu (1844), ông đc bổ làm Biên tu. Năm tiếp theo (1845), thăng ông làm Tri phủ Lạng Giang (nay thuộc tỉnh Bắc Giang), rồi thăng làm Thị độc. Một vài ngày sau, vì có tang cha, ông xin nghỉ chức.

Năm Tự Đức đầu tuần (1849), ông đc chuyển hẳn qua Viện Tập hiền làm chức Khởi cư chú (thư ký ghi khẩu ca and biện pháp hành động của vua), rồi sang tòa Kinh diên (phòng giảng sách cho vua).

Năm 1850, cảm thấy hoàng đế ham vui chơi giải trí, lơ là việc triều chính, ông bạo dạn dâng sớ can gián, nên bị phương thức chức and giam trong nhà lao Thừa Phủ (Huế). Xét án, triều đình khép ông vào tội đồ (đày ra đi); tuy vậy hoàng đế nhận định rằng đó chỉ là “khẩu ca khí quá khích, không nỡ bỏ, nhưng răn về (tính) nóng bậy”, nên ông chỉ bị đày làm “thừa nông dịch” (lính trạm chuyên chạy về việc canh nông) ở trạm Thừa Nông (Huế).

Phục chức, làm quan đợt thứ nhì[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1852, ông đc Phục hồi hàm Biên tu (hàm lúc sơ bổ). Năm 1854, cử ông làm Tri phủ Tư Nghĩa thuộc tỉnh Tỉnh Quảng Ngãi. Ở chỗ này, ông tổ chức triển khai and hoạt động dân chúng lập đc hơn năm mươi kho nghĩa thương để phòng khi chẩn tế cho dân. Với công việc đó, ông đc cử giữ chức Viên ngoại lang ở bộ Lễ.

Năm 1855, ông đc điều sang công tác làm việc quân sự chiến lược để xử lý cuộc bạo động của những người Thượng ở Đá Vách (thuộc tỉnh Tỉnh Quảng Ngãi). Sau thời điểm dẹp yên, ông đc thăng chức Án sát sứ ở 2 tỉnh là Thanh Hóa and thành phố Hà Nội.

Năm 1858, ông đc chuyển về thao tác làm việc ở Nội những tại Huế.[6]

Năm 1859, ông xin về quê để dưỡng bệnh and cải táng mộ cha. Khi quay trở lại triều, ông dâng sớ xin đắp đê Cu Nhí, đào sông Ái Nghĩa, cùng theo đó thiết kế và xây dựng công sự bố phòng and rèn luyện quân sự chiến lược ở tỉnh nhà (Quảng Nam).

Năm 1860, từ Nội những, ông đc thăng chức Thị lang bộ Lại, rồi thăng làm Thự Tham tri của cục này.

Đi sứ sang châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]

Đầu năm mới 1863, sau khoản thời gian vua Tự Đức xét trong mấy lao lý trong Hòa ước Nhâm Tuất còn tồn tại chỗ chưa thỏa, liền sung Phạm Phú Thứ làm Khâm sai vào ngay Gia Định, hội với Phan Thanh Giản and Lâm Duy Hiệp (hay Thiếp) để đàm phán với quan soái Pháp and quan đại thần nước Y Pha Nho (Tây Ban Nha).[7] Không hoàn thành xong trọng trách, ông phải bị giáng một cấp. Tháng năm (âm lịch) năm này, ông đc cử làm Phó sứ, cùng theo với Chánh sứ Phan Thanh Giản and Bồi sứ Ngụy Khắc Đản, sang Pháp and Tây Ban Nha với trọng trách xin chuộc lại ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ.

Tháng hai (âm lịch) năm 1864, sứ bộ về đến Huế. Kế tiếp, ngoài bản tường trình cốt để thuyết phục vua Tự Đức mau “cải phương thức việc học hành and cách tân và phát triển công nghiệp”,[8] Phạm Phú Thứ còn dâng lên vua hai sản phẩm thực tế do ông làm trong chuyến hành trình, đó là Tây hành hồi ký and Tây Phù thi thảo. Vua xem cảm động, có làm một bài thơ để lưu lại Vấn đề này. Đc an toàn và tin cậy, hoàng đế thăng ông làm Tham tri bộ Lại.

Năm 1865, thăng ông chức Thự Thượng thư bộ Hộ, sung Cơ mật viện đại thần. Ở chức danh này, ông đã mật tâu xin đặt 4 Tuyên phủ sứ ở Quảng Trị, Tỉnh Bình Định, Nghệ An and Hưng Hóa; cùng theo đó xin đặt “trường thanh toán giao dịch chợ búa, sửa thuế thương chính, lập thổ tù” ở những Vị trí ấy để gia công “mạnh vững Vị trí biên phòng, nhưng việc rút cục không thành”.

Năm 1866, quan soái Pháp phái tàu đến cửa Thuận An (Huế) đưa thư đòi “quản luôn ba tỉnh là Vĩnh Long, An Giang and Hà Tiên”, vì tại chỗ này “bọn trộm cướp thường qua lại”. Hoàng đế liền sai Phạm Phú Thứ and Phan Huy Vịnh đến “xin giữ giao ước cũ vĩnh viễn”.[9]

Năm 1867, Phan Thanh Giản mất, triều đình cử Phạm Phú Thứ làm người điều đình với Pháp. Tuy vậy thực dân Pháp không hài lòng về phương thức xử sự cứng nhắc của ông, còn triều đình Huế thì không hài lòng vì việc thương lượng cứ đỗ vỡ. Sau cuối ông bị Ngự sử đàn hặc, and bị gọi về kinh “hậu giúp”.[4]

Năm 1873, vì phạm lỗi, ông lại bị giáng làm Thị lang, rồi khai phục chức Tham tri.

Năm 1874, triều đình cho mở nhà thương chính ở Bắc Kỳ. Hoàng đế cho ông “là người am hiểu, and tài giỏi cán lão luyện” nên tháng 10 (âm lịch) năm đó, đổi ông làm Thự Tổng đốc Hải Yên (có cách gọi khác là Hải An, gồm Thành Phố Hải Dương and Quảng Yên), kiêm sung Tổng lý thương chánh Đại thần.
Đến Vị trí, gặp lúc đê huyện Văn Giang (nay thuộc Hưng Yên) vỡ, nước lũ tràn cả 2 phủ là Bình Giang and Ninh Giang thuộc Thành Phố Hải Dương. Cảm nhận thấy dân đói khổ, ông lập tức xin trích năm vạn phương gạo ở kho Hưng Yên để phát chẩn. Cùng theo đó, lại phái thuộc hạ đem những người dân dân còn trẻ trung và tràn trề sức khỏe đến Đông Triều, Nam Sách… khẩn hoang, cày cấy kiếm sống.

Năm 1876, đúng cho Phạm Phú Thứ đc thực thụ chức Tổng đốc Hải An. Để yên dân, ông xin đặt trường mua gạo ở chợ An Biên (thuộc huyện An Dương, Hải Phòng Đất Cảng) and Đồ Sơn (thuộc huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh); đồng phái Thương biện là Lương Văn Tiến (bạn bè họ ngoại với Phú Thứ) đi hiểu dụ lưu dân, tạo công ăn việc tạo nên họ để họ thôi “càn rỡ, ngang ngược”. Không những thế, ông còn cho khai rộng sông ở phủ Bình Giang,[10] mở Nha Thương chánh and trường đào tạo chữ Pháp ở Thành Phố Hải Dương vào thời điểm năm 1878,[11] v.v….

Năm 1878, thăng ông làm Thự Hiệp biện ĐH sĩ, tuy vậy vẫn lĩnh chức danh cũ. Cũng những năm này, Khâm phái Ngự sử là Dương Hoàn tâu lên rằng: “Lương Văn Tiến (bây giờ đang khiến GĐ việc tuần phòng ngoài biển) cậy thế chở gạo ra láng giêng”… Vì thế, Phạm Phú Thứ phải về Huế, để chữa bệnh and đợi án. Năm 1880, khi bản án dâng lên, ông bị giáng làm Quang lộc tự khanh, lĩnh chức Tham tri bộ Binh. Nhân có bệnh, ông xin về quê.

Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]

Tháng 12 (âm lịch) năm 1881, nước Tây Ban Nha dâng tặng kèm khánh vàng hạng nhất, cùng theo đó gửi tặng kèm khánh vàng cho những quan đại thần là Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường, Hoàng Diệu and ông.[12]

Năm Tự Đức thứ 35 (Nhâm Ngọ 1882),[13] Phạm Phú Thứ mất tại quê hương “trong những ngày u ám và sầm uất nhất của vận mệnh cơ chế phong kiến nhà Nguyễn”.[4] thọ 61 tuổi.

Nghe tỉnh thần tâu lên, vua Tự Đức thương tiếc ban dụ, trong số ấy có đoạn: “Phú Thứ kinh lịch nhiều khó nhọc, đi Đông sang Tây, dẫu yếu ớt cũng vâng mệnh không đủ can đảm lắc đầu. Về sự việc trông coi Thương chính ở Thành Phố Hải Dương, lúc tới Vị trí việc làm đều phải có manh mối, trong tương lai nên lấy đó noi theo. Các lưu dân, gian phỉ chứa ác ở Quảng Yên, thứ tới kinh lý cũng khá được yên. Rồi mở đồn điền ở Nam Sách, thực là lo xa chu đáo, đó là công cán mọi hôm rực rỡ tỏa nắng đáng nêu. Gia ơn cho truy phục nguyên hàm Thự Hiệp biện ĐH sĩ and đúng cho thực thụ, cũng sắc cho bản địa tới tế 1 tuần”. Theo GS. Trần Văn Giáp thì kế tiếp ông còn đc ban tên thụy là Văn Ý công.[14]

Sinh thời, ông thường tiếp xúc với những thi nhân có tiếng hiện nay như bạn bè Tùng Thiện Vương, Phan Thanh Giản, Trương Đăng Quế, Bùi Văn Dị, v.v…[14]

Sản phẩm thực tế[sửa | sửa mã nguồn]

Sản phẩm thực tế của Phạm Phú Thứ toàn bằng chữ Hán, bao gồm:

  • Tây phù thi thảo (Bản thảo tập thơ đi sứ phương Tây)
  • Tây hành hồi ký (Hồi ký đi sứ phương Tây). Tập văn này and tập thơ trên, lưu lại khá sâu sắc các điều mắt cảm thấy tai nghe về tài chính, chính trị, phong tục, tập quán của những người phương Tây trong chuyến hành trình sứ dài ngày vào thời điểm năm 1863.
  • Trúc Đường thi văn tập (Tập thơ văn của Trúc Đường)
  • Giá Viên toàn tập (Toàn tập Giá Viên). Cả thảy có 26 quyển: 13 quyển thơ, 13 văn, gồm đủ những chuyên mục thơ, tấu, phú, văn tế, ký…
  • Bản triều liệt thánh sự lược toản yếu
  • Thuật tiên đức
  • Lịch triều thống hệ niên phả toát yếu

Không những thế, ông còn cho khắc in để thông dụng một số trong những sách thực dụng do người China dịch từ sách tiếng Anh ra chữ Hán, như: Bác vật tân biên (sách nói về khoa học), Khai môi yếu pháp (sách nói về phương thức khai mỏ), Hàng hải kim châm (sách nói về phương thức đi biển), Vạn quốc công pháp (sách nói về phương thức thức tiếp xúc thế giới), đóng góp thêm phần vào tâm lý canh tân của Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch…[15] Nhận cảm thấy đây đều là các sách thiết yếu, tháng ba nhuận (âm lịch) năm 1879, vua Tự Đức đã “khiến quan tỉnh Thành Phố Hải Dương (chỉ Phạm Phú Thứ) in cho nhiều mà bán, để quan lại and học trò học hành. Đến tháng bảy nhuận (âm lịch) năm 1881, lại khiến tỉnh Thành Phố Hải Dương khắc in 4 cuốn sách ấy để ban cấp cho những trường đào tạo trong ngoài”.[16]

Địa điểm phiên âm[sửa | sửa mã nguồn]

Qua sách đi sứ qua phương Tây, ông đã phiên âm nhiều địa điểm, không rập khuôn theo phương thức gọi của những người Tàu mà đặt riêng cần sử dụng cả chữ Nôm chứ không giảm bớt chỉ cần sử dụng chữ Nho.

  • Macao: Mã Cao
  • Java: Xà Bà,
  • Batavia (Jakarta): Giang Lưu Ba
  • Eo biển Sunda: cửa Tuy vậy Đề
  • Aceh: A Chinh
  • Vịnh Bengal: Vịnh Minh Ca Lê
  • Ceylon (Sri Lanka): Sai Lăng
  • Chagos: Sa Gỗ
  • Aden: A Điên
  • Ai Cập: Y Diệp
  • sông Nin: Nhĩ Lô
  • Cairo: Kê Thành
  • Alexandria: A Lê Xang Rí, Xang Thành
  • Thổ Nhĩ Kỳ: Tu Ru Ky, Tu Ru Cô
  • Hy Lạp: Cừ Sách, Cừ Rách nát, Ca Lê Cô
  • Núi Ólympos: Ô Liêm

Đc khen ngợi[sửa | sửa mã nguồn]

Là một trong những viên quan rất tốt[sửa | sửa mã nguồn]

Sử nhà Nguyễn chép:

“(Phú Thứ) dẫu làm quan xa, mà hiện trạng chốn quê quán trước đó chưa từng không lưu ý. Như khi ở Hải Đông, hạt Quảng Nam luôn năm đói kém, mà việc tuần phòng ở ngoài biển thì gạo cấm khá nghiêm, bèn thương lượng tạm bỏ điều cấm (ấy), hoặc quyền nghi cho thuyền chốn người Thanh, người Kinh chở gạo Bắc về Quảng Nam phân tán phát mại. Ông còn bỏ liêm bổng[17] ra mua 1.000 phương[18] gạo gửi về chia nhỏ ra phát chẩn cho dân đói ở huyện hạt, nhân đó giúp sống đc không ít người, đến thời điểm này người vẫn nhớ”

Nợ tướng Đỗ Mậu trong nhật ký của bản thân mình đã và đang viết rằng:

“Cụ Phạm Phú Thứ là một nhà nho tuy ra làm quan… nhưng cụ luôn hành xử một phương thức thanh liêm, cương trực, and từng tỏ thái độ quật cường so với người Pháp, nên đc giới sĩ phu and nhân dân miền Trung hết lòng mến mộ”.[19]

Là một trong những nhà thơ tài giỏi[sửa | sửa mã nguồn]

Nói về thơ của Phạm Phú Thứ, trong Từ điển bách khoa toàn thư có đoạn: “Một số trong những bài thơ trong “Giá Viên thi tập” dấu hiệu cảm hứng của những người chưa quên mình “vốn là học trò nghèo ở thôn quê”, chia sẻ trình bày nỗi vui buồn với ngư dân, nông dân trong cuộc sống thường ngày từng ngày của mình”. Từ điển văn học (bộ mới) có đánh giá cũng giống như, cùng theo đó cũng nói thêm rằng “chính từ các cảm tình cạnh tranh lành mạnh ấy, ngay trong khi sinh thời, thơ văn ông đã đc không ít người tán thưởng”.

Ghi công[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày này, lăng mộ cụ Phạm Phú Thứ ở tại quê hương làng Đông Bàn, thôn Nam Hà 1, xã Điện Trung, thị trấn Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam đã đc chính quyền trực thuộc bản địa cùng con cái dòng tộc Phạm Phú cải tạo lại, và được xếp thứ hạng di tích lịch sử Lịch sử dân tộc Văn hóa truyền thống cấp tỉnh.

Tên ông cũng được cần sử dụng để tại vị tên cho bốn ngôi trường, đó là: Trường Tiểu học Phạm Phú Thứ tại xã Điện Phương, thị trấn Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam; Trường trung học đại trà Phạm Phú Thứ tại Gò Nổi (Điện Bàn, Quảng Nam); Trường Trung học đại trà Phạm Phú Thứ tại xã Hòa Sơn (Hòa Vang, TP TP. Đà Nẵng) and trường Trung học đại trà Phạm Phú Thứ ở đường Gia Phú, Q.6, TP thành phố Hồ Chí Minh. Ở phường Vĩnh Điện thị trấn Điện Bàn[20] and Q. Tân Bình TP thành phố Hồ Chí Minh, Q. Hải Châu Đô thị TP. Đà Nẵng, Đô thị Hải Phòng Đất Cảng, Đô thị Bà Rịa tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu and nhiều tỉnh thành khác cũng sẽ có tuyến phố có tên ông.

Sinh thời ông đã chỉ dẫn người làng Đông Bàn quê ông chế tác xe đạp điện nước, xe trâu là công cụ thủy lợi khá hữu dụng, cứu bà con nông dân đỡ khó khăn mà công suất lúa tăng thêm. Về sau không ít Vị trí nội ngoại thất tỉnh Quảng Nam sử dụng thông dụng.[21]

Bài viết liên quan[sửa | sửa mã nguồn]

  • Phan Thanh Giản
  • Nguyễn Trường Tộ
  • Nguyễn Lộ Trạch

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Ghi theo Nguyễn Kim Hưng, Từ điển văn học (bộ mới, tr. 1362) and Từ điển bách khoa toàn thư việt nam, mục từ “Phạm Phú Thứ”. GS. Trần Văn Giáp (tr. 1047) ghi Phạm Phú Thứ sinh vào năm 1820.
  2. ^ Theo Chính biên (tr. 765) and GS. Trần Văn Giáp (tr. 1047). Có nguồn ghi “đc vua Tự Đức thay tên” là không đúng đắn.
  3. ^ Ghi theo Trần Văn Giáp (tr. 1047).
  4. ^ aăâTheo Nguyễn Kim Hưng, Từ điển văn học (bộ mới), tr. 1362-1363.
  5. ^ Chép theo Chính biên (tr. 758). TS cập đệ gồm ba sỹ tử đỗ cao nhất, nhưng sách này sẽ không ghi rõ ông Thứ đã chiếm lĩnh thương hiệu gì.
  6. ^ Theo Trang web Trí thức Việt thì: “Gặp lúc tàu chiến Pháp and Tây Ban Nha vào bắn phá cửa biển TP. Đà Nẵng, ông dâng sớ xin lập đội nghĩa quân ở Quảng Nam để chống quân ngoại xâm, nhưng chưa được vua nghe”. Thế nhưng, tra trong những sách ở mục “sách đọc thêm”, đều không có thấy gì thông báo này.
  7. ^ Theo Quốc triều sử toát yếu, phần “Chính biên”, tr. 405.
  8. ^ Theo Trần Văn Giáp, tr. 1047.
  9. ^ Theo Quốc triều sử toát yếu, phần “Chính biên”, tr. 425. Cụm từ “bọn trộm cướp thường qua lại” rất rất có khả năng ám chỉ những lực lượng kháng Pháp hiện nay.
  10. ^ Đào sông rồi mới tâu, ông bị hoàng đế truyền chỉ giáng lưu (Quốc triều sử toát yếu, phần “Chính biên”, tr. 484).
  11. ^ Theo Quốc triều sử toát yếu (phần “Chính biên”, tr. 483). Theo trang web Trí thức Việt thì đây “là trường ngoại ngữ thứ nhất do chính quyền trực thuộc mở trên giang sơn việt nam”.
  12. ^ Quốc triều sử toát yếu, phần “Chính biên”, tr. 491.
  13. ^ Năm mất ghi theo Từ điển văn học (bộ mới, tr. 1363) and Trần Văn Giáp (tr. 1047). Chính biên chép ông mất năm Tự Đức thứ 34 (1881) rất có khả năng là lầm, vì tháng 12 (âm lịch) năm 1881, ông còn “nhận khánh vàng do nước Y Pha Nho (Tây Ban Nha) gửi tặng kèm”.
  14. ^ aăKhai phá kho sách Hán Nôm, tr. 1047.
  15. ^ Mục Sản phẩm thực tế, lược theo Trần Văn Giáp, tr. 1047-1048.
  16. ^ Quốc triều sử toát yếu, phần “Chính biên”, tr. 485-486.
  17. ^ Liêm bổng gồm có tiền dưỡng liêm and tiền lương bổng.
  18. ^ Năm 1804, một phương gạo bằng 13 thăng (1 cân đối 2 lít) hay 30 bát gạt bằng miệng (theo Đại Nam Điển Lệ, trang 223).
  19. ^ Trích trong việt nam máu lửa quê nhà tôi (nhật ký) của Hoàng Linh Đỗ Mậu. Nhà xuất bản Cảnh sát Nhân dân, 1995, tr. 319. Cũng theo người sáng tác này, phi công Phạm Phú Quốc, người nhập cuộc ném bom dinh Độc Lập năm 1962, được coi là dòng dõi ông Thứ.
  20. ^ Nghị quyết số 29/2011/NQ-HĐND ngày 09/12/2011 của HĐND tỉnh Quảng Nam.
  21. ^
    Kết nối bài về xe trâu xe đạp điện nước

Sách đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam chính biên liệt truyện (viết tắt là “Chính biên”), truyện: “Phạm Phú Thứ”. Nhà xuất bản Văn học, 2004.
  • Quốc sử quán triều Nguyễn, Quốc triều sử toát yếu, phần “Chính biên”. Nhà xuất bản Văn học, 2002.
  • Trần Văn Giáp, Khai phá kho sách Hán Nôm (toàn tập). Nhà xuất bản Khoa học thế gới, 2003.
  • Nguyễn Kim Hưng, mục từ “Phạm Phú Thứ” in trong Từ điển văn học (bộ mới). Nhà xuất bản Toàn cầu, 2004.

Bài Viết: Phạm Phú Thứ là gì? Chi tiết về Phạm Phú Thứ mới nhất 2022

Nguồn: blogsongkhoe365.vn

Xem:  Tân Long, Garzê là gì? Chi tiết về Tân Long, Garzê mới nhất 2022

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.