Nhà Lê sơ là gì? Chi tiết về Nhà Lê sơ mới nhất 2022

“Nhà Lê” đổi hướng đến đây. So với những định nghĩa khác, xem Nhà Lê (triết lý).

Đại Việt

1428–1527
Cương thổ Đại Việt thời Lê Thánh Tông (1460-1497), bao gồm xứ Bồn Man và lãnh thổ mới chiếm được từ Chiêm Thành. Màu đỏ nhạt là lãnh thổ chiếm được trong thời gian ngắn trong cuộc chiến tranh Đại Việt-Lan Xang. Màu xanh nhạt là ba vương quốc của người Chăm.

Cương thổ Đại Việt thời Lê Thánh Tông (1460-1497), gồm có xứ Bồn Man and chủ quyền mới sở hữu được từ Chiêm Thành. Red color nhạt là chủ quyền sở hữu được trong thời hạn ngắn trong trận chiến tranh Đại Việt-Lan Xang. Blue color nhạt là ba quốc gia của những người Chăm.

Vị thế Đế quốc
Thủ đô Đông Kinh
(東京 1427 – 1527)
Ngôn ngữ thông dụng Việt ngữ trung đại
Tôn giáo chính

Phật giáo, Nho giáo, Tín ngưỡng dân gian
Chính trị
Chính phủ Quân chủ hoàn hảo
Nhà vua  

• 1428-1433

Lê Thái Tổ

• 1460-1497

Lê Thánh Tông
Lịch sử  

• Ra đời

1428

• Đại phá quân Minh, Lê Lợi lên ngôi nhà vua

1428

• Nguyễn Xí phế bỏ Lê Nghi Dân, đưa Lê Tư Thành lên làm nhà vua.

1460

• Giải thể

1527
Dân số  

• 1490

6.820.000
Kinh tế
Đơn vị tiền tệ Tiền xu

Tiền thân

Kế tục
Blank Bắc thuộc lần 4
Nhà Mạc Blank
Nhà Lê Trung hưng Blank
400px Vietnam %281500%29

Chủ quyền lãnh thổ VN thời nhà Lê sơ (1428-1527).

Nhà Lê sơ (chữ Nôm: 茹黎初 chữ Hán: 黎初朝, Hán Việt: Lê sơ triều), đôi chút gọi là nhà Hậu Lê (chữ Nôm: 茹後黎, chữ Hán: 後黎朝, Hán Việt: Hậu Lê triều), là quá trình đầu của triều đại quân gia chủ Hậu Lê. Đây là thời kỳ mà chính sách quân chủ chuyên chế tập quyền trong lịch sử hào hùng VN lần thứ nhất đạt đến đỉnh điểm của sự việc trở nên tân tiến y như suy thoái và phá sản của chính bản thân nó. Nhà Lê sơ đc Ra đời sau khoản thời gian Lê Lợi phát động Khởi nghĩa Lam Sơn vượt mặt nhà Minh. Ông thay tên Giao Chỉ (交阯), vốn sống sót trong thời hạn nội thuộc nhà Minh, trở về Đại Việt (大越), quốc hiệu có từ đời Lý Thánh Tông.

Thời buổi Lê sơ có 10 vị nhà vua thuộc 6 dòng đời, đây là thời kỳ những nhà vua nhà Lê nắm trọn đc quyền hành, cũng là thời kỳ vĩ đại, hoàng kim của chính sách phong kiến VN. Đời Lê Thái Tổ (Lê Lợi) and nổi bật là đời Lê Thái Tông, thế gới đc lấn sân vào không chuyển biến, trở nên tân tiến an khang – thịnh vượng một phương thức mau chóng sau thời kỳ cuộc chiến tranh trước đây.

Bên dưới thời Lê Thánh Tông, Đại Việt trở nên tân tiến cực thịnh về mọi mặt từ tài chính, văn hóa truyền thống, thế gới, giáo dục, quân sự chiến lược. Nước Đại Việt từ trước chưa lúc nào cường thịnh and trẻ khỏe, có sức ảnh hưởng tác động tất cả vùng to bằng thời này, thời kỳ đó được gọi là Hồng Đức thịnh thế (洪德晟世)[cần dẫn nguồn], tính đến ảnh hưởng tác động những đời sau là Lê Hiến Tông, Lê Túc Tông, là hơn 30 năm.

Chủ quyền lãnh thổ thời buổi này liên tục đc giải phóng và mở rộng ra không chỉ có thế, cực thịnh gấp mấy lần nếu với đời nhà Lý and nhà Trần. Cùng theo với quân sự chiến lược hùng mạnh, những đời Thái Tông đến Thánh Tông tiếp tục sáp nhập chủ quyền những nước nhà Bồn Man, Chiêm Thành; không chỉ việc đối phó với những nước nhà, nền quân sự chiến lược hùng mạnh khiến triều đình thẳng tay đàn áp những cuộc bạo loạn ở miền thượng, không chuyển biến chính quyền trực thuộc trong thời hạn dài. Mặt còn lại vì để đồng tình một nền quân sự chiến lược trở nên tân tiến mạnh, nền kinh tế thị trường đc trở nên tân tiến theo trải qua kinh doanh nội địa and thông thương với quốc tế.

Thời kỳ nhà Hậu Lê đi vào quá trình trọng dụng quan lại, khác với nhà Trần bị chi phối bởi người trong hoàng tộc, luôn nắm đại quyền và đã được thừa kế nhau bằng sự việc thế tập. Triều đình mở nhiều khoa cử, căn chỉnh cỗ máy chính quyền trực thuộc, cấm đoán hoàng tộc những chức danh thực quyền mà trọng dụng những người dân đã đổ khoa để chỉ định, việc giảm bớt sự thế tập dòng dõi quan lại cứu chính sách quan liêu giảm bớt tương đối nhiều sự chuyên quyền dòng họ. Văn học VN đc chứng nhận trở nên tân tiến bùng cháy rực rỡ thời kỳ này, với sự Lê Thánh Tông lộ diện Hội Tao đàn, chính Nhà vua khích lệ học thuật trong toàn nước nhà. Danh sử Ngô Sĩ Liên thuộc về triều đại này, đã biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư, liên tục nối bước Lê Văn Hưu đời Trần ghi chép quá trình lịch sử hào hùng một phương thức vừa đủ and hoàn thành. Nhiều công trình xây dựng sử liệu, văn học, thiên văn, quan chế… đc hoàn thành trong thời Lê Sơ.

Sinh tồn từ thời điểm năm 1428 đến năm 1527, kéo dãn đc 100 năm, triều đại này bị gián đoạn bởi nhà Mạc do Mạc Đăng Dung cướp ngôi and tự lập mình làm Nhà vua, sau 6 năm đc tái lập với tên thường gọi nhà Lê Trung hưng.

Lịch sử hào hùng[sửa | sửa mã nguồn]

Lê Lợi sáng lập[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Khởi nghĩa Lam Sơn, Trần Cảo (vua), and Lê Lợi

Loạt bài
Lịch sử Việt Nam
Bản đồ Việt Nam

Thời tiền sử

Hồng Bàng

An Dương Vương

Bắc thuộc lần I (207 TCN – 40)
   Nhà Triệu (207 – 111 TCN)
2 Bà Trưng (40 – 43)
Bắc thuộc lần II (43 – 541)
   Khởi nghĩa Bà Triệu
Nhà Tiền Lý and Triệu Việt Vương (541 – 602)
Bắc thuộc lần III (602 – 905)
   Mai Hắc Đế
   Phùng Hưng
Tự chủ (905 – 938)
   Họ Khúc
   Dương Đình Nghệ
   Kiều Công Tiễn
Nhà Ngô (938 – 967)
   Loạn 12 sứ quân
Nhà Đinh (968 – 980)
Nhà Tiền Lê (980 – 1009)
Nhà Lý (1009 – 1225)
Nhà Trần (1225 – 1400)
Nhà Hồ (1400 – 1407)
Bắc thuộc lần IV (1407 – 1427)
   Nhà Hậu Trần
   Khởi nghĩa Lam Sơn
Nhà Hậu Lê
   Nhà Lê sơ (1428 – 1527)
   Lê
   trung
   hưng
(1533 – 1789)
Nhà Mạc (1527 – 1592)
Trịnh–Nguyễn
phân tranh
Nhà Tây Sơn (1778 – 1802)
Nhà Nguyễn (1802 – 1945)
   Pháp thuộc (1887 – 1945)
   Đế quốc VN (1945)
Cuộc chiến tranh Đông Dương (1945 – 1975)
   VN Dân chủ Cộng hòa
   Đất nước VN
   VN Cộng hòa
   Cộng hòa Miền Nam VN
Cộng hòa Thế giới Chủ nghĩa VN (từ 1976)

Tham khảo

  • Vua VN
  • Nguyên thủ VN
  • Những quốc gia cổ
  • Niên biểu lịch sử hào hùng VN
sửa

Nhà Lê Sơ đc Ra đời từ hiệu quả chiến thắng của Khởi nghĩa Lam Sơn kéo dãn 10 năm chống lại sự đô hộ của nhà Minh do Lê Lợi chỉ huy.

Khi sang đánh nhà Hồ chiếm nước Đại Ngu (1406), nhà Minh đã nhân danh Phụ Trần diệt Hồ, nhưng tiếp nối lại đánh diệt nhà Hậu Trần (1413). Vào thời gian cuối trận chiến với Lê Lợi, khi bị quân Lam Sơn vây trong thành Đông Quan (TP Hà Nội), tướng nhà Minh là Vương Thông kiến nghị lập lại con cái họ Trần làm trường hợp giảng hòa. Lê Lợi đã tìm lập Trần Cảo lập làm vua trên danh nghĩa vào ở thời gian cuối năm 1426.

Năm 1427, quân Minh sau 2 trận thua đưa ra quyết định ở Chi Lăng and Xương Giang phải rút về nước. Lê Lợi thay mặt đứng tên Trần Cảo là người đang khiến vua trên danh nghĩa, sai sứ dâng biểu cho nhà Minh xin đc phong. Minh Tuyên Tông biết Lê Lợi không tồn tại ý tôn Cảo nhưng vì bị thua mãi nên chấp thuận phong cho Trần Cảo làm An Nam quốc vương.

Ít lâu sau Trần Cảo chết[1]. Lê Lợi tự mình lên ngôi, rồi sai sứ sang tâu nhà Minh rằng Trần Cảo bệnh mà chết ngày 10 tháng một năm 1428, vì thế Lê Lợi có danh chính để gia công vua Đại Việt. Minh Tuyên Tông thừa nhận Lê Lợi làm An Nam quốc vương.

Nhà Hậu Lê chính thức Ra đời năm 1428, đó là ngày 15 tháng ba. Lê Lợi tự xưng làm Thuận Thiên Thừa Vận Duệ Văn Anh Vũ Đại Vương, lấy hiệu là Lam Sơn Động chủ, sử gọi là Lê Thái Tổ. Ông đổi quốc hiệu từ Giao Chỉ (交阯) sống sót bên dưới thời nhà Minh biến thành Đại Việt (大越). Ông đóng đô ở Đông Quan (Thăng Long), đổi kinh thành Thăng Long biến thành Đông Kinh, Tây Đô thị Tây Kinh, Tây Kinh về sau đều gọi là Lam Kinh.

285px L%C3%AA L%E1%BB%A3i

Tượng đài Lê Lợi tại bùng binh Cây Gõ, Q6, Đô thị hcm

Thái Tổ chia nước ra làm 5 đạo: Đông Đạo, Tây Đạo, Nam Đạo, Bắc Đạo and Hải Tây Đạo, trong những số đó Hải Tây đạo và cả Thanh Hóa, Nghệ An, Tân Bình and Thuận Hóa. Mỗi đạo đặt một vệ quân, mỗi Vệ đặt chức Tổng quản, có thêm chức Hành khiển để giữ sổ sách về việc quân-dân. Còn giống như những xã-thôn thì cứ xã nào có hơn 100 người trở lên, gọi là đại xã, đặt ba người xã quan; xã nào có 50 người trở lên, gọi là trung xã, đặt hai xã quan; xã nào có 10 người trở lên gọi là tiểu xã, đặt một người xã quan để coi việc trong xã. Tài chính gấp rút đc Phục hồi, ông ra Quân điền chế, khiến mọi những tầng lớp đều phải sở hữu ruộng, sự phục hưng đồng đều dần tăng trưởng. Dù mới chiến loạn nhưng Thái Tổ rất là lưu ý ngay đến giáo dục, ông cho mở lại Văn Miếu Quốc Tử Giám, cho con cái những quan viên and những người dân thường dân có công dụng vào học hành; mở nhà học and đặt thầy dạy nho học ở những phủ and những lộ.

Năm 1432, tù trưởng Đèo Cát Hãn nổi dậy, Thái Tổ sai Quốc vương Lê Tư Tề kiểm soát. Tư Tề là con trưởng của Thái Tổ, vốn là người kiêu dũng, thiện chiến, ngay từ lúc còn khởi binh Lam Sơn đã rất nhiều lần lập đc công lao, phong làm Quốc vương (國王). Nay khi cầm binh dẹp loạn, gấp rút họ Đèo phải ra hàng. Bấy giờ Thái Tổ hay đau ốm, mọi việc đều do Quốc vương giải quyết và xử lý.[cần dẫn nguồn]

Lê Thái Tổ lên ngôi không lâu, nhưng ra tay sát hại các công thần quan trọng như Trần Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo, các đại tướng quân có công trong các công việc Ra đời nhà Lê. Bấy giờ trong triều chưa định ai làm người kế ngôi, thiếu niên đầu tuần Lê Nguyên Long vốn là Lương Q công (良郡公), đc phong làm Hoàng thái tử, Quốc vương Tư Tề lại là người quen việc trị nước. Những đại thần Lê Sát, Lê Ngân, Lê Khôi ủng hộ Lương Q công, trong những khi những tướng Phạm Văn Xảo, Trần Nguyên Hãn ủng hộ Quốc vương. Sau cuối vào thời điểm năm 1433, Thái Tổ giáng Quốc vương làm Q vương (郡王), đưa Nguyên Long quyền thừa kế đại thống.

Có thuyết nhận định rằng: Thái Tổ vốn nghi kị họ Trần, cảm nhận Nguyên Hãn là người tôn thất nên hủy diệt đi, lại nhận định rằng Quốc vương cùng phe với Nguyên Hãn nên Quốc vương cũng vì vậy mất lòng Thái Tổ. Sau sự việc giáng Quốc vương, sử thần chỉ ghi ngắn gọn bận bịu chứng điên loạn, giết bừa những tỳ thiếp, nên không làm vừa lòng Thái Tổ.

Năm 1433, Lê Lợi mất, thọ 49 tuổi, trị vì đc 5 năm. Ông đc truy thụy hiệu là Cao nhà vua (高皇帝), nên còn gọi là Thái Tổ Cao nhà vua (太祖高皇帝), hay Cao Hoàng (高皇).

Thái tử Nguyên Long lên kế vị, tức Lê Thái Tông.

Thái Tông chuyên chính and đảng tranh[sửa | sửa mã nguồn]

Vì nhà vua còn nhỏ dại tuổi, cạnh bên ông có Đại tư đồ Lê Sát đc ban quyền phụ chính. Lê Sát xuất thân từ võ tướng, là người Lam Sơn, tính tình nóng nảy, nhiều việc giải quyết và xử lý quá khắc nghiệt, làm bừa and không suy xét. Quan đồng tri Bắc đạo là Bùi Ư Đài xin chọn các bậc kỳ lão vào cung cứu can gián ấu đế and đặt chức sư phó để lãnh đạo trăm quan. Lê Sát cảm nhận dự tính đó đụng chạm đến quyền to đang trong bàn tay mình, nên sai bắt Ư Đài tống giam, kết tội ly gián vua tôi. Dù Thái Tông không đáp ứng nhưng Lê Sát vẫn tâu đi tâu lại 4 lần, ép Thái Tông khép tội Ư Đài. Thái Tông bất đắc dĩ phải lưu đày Ư Đài, nhưng từ đó ngày càng ghét Lê Sát.

Năm 1437, Thái Tông ra chiếu chỉ: “Lê Sát tự chuyên giữ quyền bính, ghen người tài, giết Nhân Chú để tự ra oai của chính bản thân mình, truất Trịnh Khả để người ta phục, bãi chức của Ư Đài khiến đình thần không người nào dám nói, đuổi Cầm Hổ ra địa điểm biên thùy để gián quan phải ngậm miệng. Xem các công việc ấy đều chưa phải là đạo làm tôi. Nay muốn khép vào luật hình để tỏ rõ phép nước, tuy nhiên vì là đại thần cố mệnh, có công với Chính phủ, đặc phương thức khoan tha, nhưng phải bãi chức tước”. Tiếp nối Thái Tông bắt giam người cùng phe Lê Sát là Đặng Đắc, cho Bùi Ư Đài đc phục chức, triệu Bùi Cầm Hổ về kinh, cử Tư khấu Lê Ngân thay Lê Sát chấp chính.

Tháng bảy năm đó, Thái Tông ra lệnh phế truất con gái ông là Nguyên phi Lê Ngọc Dao (黎玉瑤) làm dân thường, rồi ra chiếu kết tội Lê Sát and những người dân cùng cánh, định xử chém đầu rao ở chợ. Tuy vậy, do là công thần nên Lê Ngân and Bùi Cầm Hổ khuyên Thái Tông đừng nên chém, chỉ ban thuốc tự tử, Thái Tông nghe theo.

Trừ đc Lê Sát, Thái Tông càng khắc nghiệt trong các những công thần, trong thâm tâm có ý trừ Tư khấu Lê Ngân. Bấy giờ Lê Nhật Lệ (黎日厲), con gái của Lê Ngân đc phong làm Huệ phi (惠妃) nhưng chưa được sủng hạnh, Lê Ngân sai người phù thủy làm lễ trong nhà, đúc tượng vàng Quan Thế Âm để mong con gái đc yêu thương. Thái Tông nghe đến, sai người vào trong nhà ông tra khảo, bắt đc bọn phù thủy yếm and tượng vàng. Lê Ngân tá hỏa vào triều, tâu sớ giải bầy, nhưng Thái Tông quyết xử tử, ban cho ông tự vẫn tận nơi như Lê Sát trước đó. Tuy vậy y như Lê Sát, tất cả mọi người trong nhà ông chỉ bị lưu đày, thiếu niên Lê Nho Tông bị buộc làm lính giữ cửa, chưa được trọng dụng.

Dẹp đc quyền thần, Thái Tông chuyên tâm vào chính vì sự. Năm 1438, Thái Tông chỉnh đốn việc thi tuyển những đạo. Lệ cứ 5 năm một lần thi hương, 6 năm một lần thi hội. Phép thi thì kỳ thứ nhất làm một bài kinh nghĩa, bốn bài tứ thư nghĩa, mỗi bài phải 300 chữ trở lên; kỳ thứ 2 làm bài chiếu, bài chế and bài biểu; kỳ thứ ba làm bài thi phú; kỳ thứ tư làm một bài văn sách phải 1.000 chữ trở lên. Lại cho mở khoa cử, chọn TS, ai đỗ đều đc khắc tên vào bia đá Văn miếu, lệ khắc tên vào bia xuất phát điểm từ đây.

Năm 1439, Thái Tông thân chinh dẫn quân đi đánh những châu Phục Lễ (Lai Châu ngày này). Bấy giờ bọn tù trưởng man di họ Cầm quấy nhiễu biên giới, nước Ai Lao nghe theo cũng cử 3 vạn quân theo chúng cướp phá. Thái Tông đích thân dẫn 6 quân đi đánh, chiến thắng bùng cháy rực rỡ. Năm 1441, phản tặc tên Thượng Nghiễm nổi loạn ở châu Thuận Mỗi, Nghiễm trước cậy vào Ai Lao rất nhiều lần nổi loạn, Thái Tông đã có thời điểm từng cất binh nhưng do dâng phương vật nên tha về. Tới lúc này Thái Tông đem quân đến bắt sống được một viên tướng Ai Lao and bà xã con; lại bắt được những thiếu niên của Nghiễm, Nghiễm bèn ra hàng. Thái Tông dâng chiếu báo thắng trận ở Thái Miếu.

Bấy giờ, sau khoản thời gian Lê Thái Tổ mất, văn vật, chính sách, sách vở và giấy tờ, lễ nhạc đều đc Phục hồi, điển chương văn vật bùng cháy rực rỡ. Những nước Trảo Oa (Java), Xiêm La, Tam Phật Tề[2], Chiêm Thành, Mãn Lạt Gia (Malacca) vượt biển sang cống, phía trong bọn phản nghịch đều đc dẹp yên, giáng đòn phạt đến nỗi không gượng dậy đc. Thái Tông khi ấy gần đầy 20 tuổi, còn nếu như không phải nói thiên tư trời ban thì còn từ nào đủ tưởng tượng.

Năm 1442, ngày 4 tháng tám, Thái Tông đi thăm trại Vải (Lệ Chi viên, nay thuộc huyện Gia Lương, Hà Bắc), thuộc khu dinh thự của Hành khiển Đường Nguyễn Trãi, tự nhiên băng hà, lúc đó nhà vua chỉ tròn 20 tuổi. Vấn đề này dẫn đến vụ án Lệ Chi Viên đình đám trong lịch sử hào hùng, triều đình kết tội Hành khiển Đường Nguyễn Trãi and thị thiếp là Nguyễn Thị Lộ, vì khi Thái Tông băng Thị Lộ đã luôn hầu cạnh bên, bấy giờ nhận định rằng Thị Lộ giết nhà vua. Án đặt ra là tru di tam tộc, giết đến 3 họ của Đường Nguyễn Trãi.

Thái Tông đc truy thụy hiệu là Văn nhà vua (文皇帝), về sau đều gọi là Thái Tông Văn nhà vua (太宗文皇帝).

Ngày 12 tháng tám, Thái tử Lê Bang Cơ lên kế vị, tức Lê Nhân Tông. Nhân Tông lên ngôi còn nhỏ dại tuổi, mẹ là Nguyễn Thần phi đc tôn làm Hoàng thái hậu, buông rèm nhiếp chính.

Sự biến Diên Ninh[sửa | sửa mã nguồn]

Lê Nhân Tông lên ngôi còn thơ ấu, Nguyễn Thái hậu cùng những đại thần Nguyễn Xí, Lê Thụ, Trịnh Khả phụ chính cho Tân đế. Hiện tại niên hiệu đc đổi thành Thái Hòa (大和).

Thái hậu coi việc, áp dụng phép sẵn từ đời đầu, tài chính, văn hóa truyền thống liên tục đc tăng trưởng. Bấy giờ, Chúa Chiêm Thành là Bí Cai hai lần mang quân vây Hóa Châu. Tuy triều đình đã mấy lần phát binh, quân Chiêm vẫn chưa bỏ thói gây hấn. Vào khoảng thời gian 1446, Thái hậu sai Trịnh Khả, Lê Thụ, Lê Khắc Phục đi đánh, Bí Cai ra hàng, những tướng lập cháu Bí Cai là Ma Ha Quý Lai làm chúa Chiêm. Với thành công huy hoàng này, quân Đại Việt thâu tóm được những cung phi của Bí Cai mà đem về kinh thành Đông Kinh.

Vào khoảng thời gian 1448, nước nhà Bồn Man (盆蠻) chịu nội thuộc vào Đại Việt. Thái hậu sáp nhập Bồn Man, biến thành châu Quy Hợp (歸合) của Nhà nước Đại Việt. Không chỉ có vậy, cũng trong trong năm tháng Thái hậu chấp chính, Triều đình ban lệnh cho đào sông Bình Lỗ ở Thái Nguyên, đem về thuận tiện cho sự giao thông vận tải vận tải đường bộ.

Vào khoảng thời gian 1449, Quý Lai bị Quý Do cướp ngôi. Quý Do sai sứ sang triều cống Đại Việt, nhưng Thái hậu không đồng ý không đón nhận lễ vật and phán: “Tội giết vua, em giết anh là tội đại ác lâu nay, trẫm không sở hữu và nhận đồ dâng”. Sau khoản thời gian buộc sứ phải mang hoàn trả lễ vật về Chiêm, Thái hậu truyền lệnh cho Đồng tri hữu tri sự Nguyễn Hữu Quang, Điện trung thị ngự sử Trình Ngự đem thư sang Chiêm Thành, với content như sau: “Sự thực của rất nhiều ngươi thế nào thì phải sang trình diễn cho rõ”.

Tháng 11, năm Quý Dậu (1453), Nhân Tông lên 12 tuổi, rất có thể tự coi chính vì sự, Thái hậu hoàn trả quyền chính cho ông rồi lui về ở cung riêng. Khi tự mình ra coi chính vì sự, Nhân Tông xuống lệnh đại xá, and đổi niên hiệu là Diên Ninh (延寧). Năm 1454 biến thành năm Diên Ninh thứ nhất.

Nhân Tông tỏ ra là người độ lượng với những công thần khai quốc có tội bị xử tử trước đó, từ thời Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông đến khi Nguyễn Thái hậu chấp chính. Ngay trong khi ra cầm chính vì sự, ông ra nhiều chiếu chỉ biểu dương công lao của mình, hoặc hoàn trả của cải, ruộng đất cho con cái họ. Ông Phục hồi lại quan tước and ban cho con cái Trịnh Khả (bị xử tử năm 1451) 100 mẫu ruộng; cấp 100 mẫu ruộng cho con cái Lê Sát and Lê Ngân (bị xử tử năm 1437); hoàn trả điền sản trước đó cho con cái Phạm Văn Xảo (bị xử tử năm 1430) and Trần Nguyên Hãn (bị xử tử năm 1429). Ông biểu dương công lao công danh sự nghiệp của Đường Nguyễn Trãi (bị xử tử năm 1442): Đường Nguyễn Trãi là người trung thành với chủ cứu đức Thái Tổ dẹp yên giặc loạn, cứu đức Thái Tông sửa sang thái bình. Văn chương and đức nghiệp của Đường Nguyễn Trãi, những danh tướng của bản triều không người nào sánh bằng.

Đậc ân của Nhân Tông nổi danh đương thời, ông chính sách không thực sự khắc nghiệt hình luật, trọng giáo dục, văn học, chính sách hiến chương triều đình, là người hiền minh sáng suốt, tuổi còn nhỏ dại mà là vị minh quân khó ai bì. Tuy hiền từ là vậy nhưng ông có thêm kết cục bi thảm khi bị chính người anh to là TP Lạng Sơn vương Lê Nghi Dân giết chết.

Lê Nghi Dân (黎宜民) – tước phong bấy giờ là TP Lạng Sơn vương (諒山王) – là thiếu niên trưởng của Lê Thái Tông, mẹ là Dương chiêu nghi (楊昭儀). Dương thị vốn là sủng phi của Thái Tông, về sau hành xử lỗ mãng mà bị phế làm thứ nhân. Nghi Dân trước đó mẹ đc sủng ái nên đc lập làm Hoàng thái tử, sau do mẹ thất sủng nên cũng trở nên phế, bị biếm đến vùng TP Lạng Sơn. Nhân Tông vốn thánh thiện, đối đãi với đồng đội rất hậu, nên nếu như với Nghi Dân không phòng bị gì, đến đây bị Nghi Dân sai người lẻn vào cung and giết chết. Nguyễn Thái hậu cũng trở nên đem ra xử chết vào trong ngày hôm sau.

Theo một số trong những nhà sử học, y như thần tích and những chuyện chép rải rác trong Đại Việt sử ký toàn thư, Nhân Tông vốn chưa phải con của Thái Tông Văn nhà vua. Mẹ ông Nguyễn Thái hậu đc cho là đã tư thông với Lê Nguyên Sơn, một người trong tôn thất họ Lê, chi bên dưới của Tuyên Tổ nhà vua Lê Khoáng, tức tổ phụ của Thái Tông[3]. Rất rất có thể trong quy trình tiến độ trưởng thành và cứng cáp, Nghi Dân đã đc nghe nói về tin đồn thổi này and quyết tâm đoạt ngôi của Nhân Tông.

TP Lạng Sơn vương Nghi Dân lên ngôi vào trong ngày 7 tháng 10 năm 1459, đặt niên hiệu là Thiên Hưng (天興). Tuy giết hại Nhân Tông nhưng Thiên Hưng Đế lại tha cho tất cả những người em khác, ông cải phong Lê Khắc Xương (黎克昌) từ Tân Bình vương (賓平王) thành Cung vương (恭王); Lê Tư Thành từ Bình Nguyên vương (平原王) thành Gia vương (嘉王).

Tháng năm năm 1460, những tể tướng đại thần là Đỗ Bí, Lê Ngang, Lê Thụ, Lê Ê huyền bí bàn việc lật đổ Thiên Hưng. Vấn đề đó bị lộ, cả mấy người đều bị tóm gọn giết. Thiên Hưng căn chỉnh nhiều pháp chế của đời đầu, áp dụng các người thân trong gia đình tín của chính bản thân mình vào triều nên nhiều cựu thần không bằng lòng.

Tháng sáu năm đó, những đại thần Nguyễn Xí, Đinh Liệt, Lê Lăng, Lê Niệm, Lê Nhân Quý, Trịnh Văn Sái, Nguyễn Đức Trung…cùng bàn nhau làm binh biến đợt tiếp nhữa. Ngày 6 tháng sáu, có buổi chầu sớm. Khi tan chầu, những người dân định làm binh biến ngồi ngoài cửa Sùng Vũ địa điểm Nghị sự đường. Nguyễn Xí phát động lệnh dẫn quân vào giết những bề tôi tin tưởng của Thiên Hưng là Phạm Đồn, Phan Ban ở Nghị sự đường. Lê Nhân Thuận chém chết Trần Lăng, giữ chặt quân cấm binh, đóng những cửa thành. Hơn 100 người trường phái của Thiên Hưng bị giết.

Thiên Hưng Đế bị tóm gọn, truất làm Lệ Đức hầu (厲德侯) and bị thắt cổ chết khi mới 22 tuổi.

Bấy giờ, những đại thần Nguyễn Xí, Đinh Liệt, Nguyễn Đức Trung đều nhất trí đưa Gia vương Tư Thành lên ngôi, thừa kế hoàng vị. Nhưng Nhập nội Nợ úy Lê Lăng lại mời Cung vương, lúc các đại thần đến mời Cung vương thì Vương nhất quyết không đồng ý, vì thế Gia vương đc đề cao ngôi vị.

Ngày 26 tháng sáu năm 1460, Gia vương Lê Tư Thành lên ngôi, sử gọi là Lê Thánh Tông, lấy niên hiệu là Quang Thuận (光順). Năm đó, ông chỉ mới 18 tuổi. Ông bổ nhiệm Nguyễn Xí and Đinh Liệt vào những chức quan cao nhất của triều đình, sở hữu binh quyền. Từ đây, Đại Việt đi vào thời kỳ cực thịnh.

Hồng Đức thịnh thế[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông, and Hội Tao Đàn

Lê Thánh Tông – nói theo một cách khác là vị nhà vua tài năng nhất trong triều đại thời Lê Sơ, y như xét tất cả lịch sử hào hùng VN.

Lên nắm chính quyền trực thuộc, ông chính sách thao tác làm việc chuyên cần, làm gương cho những quan lại. Ông sửa sang cỗ máy chính quyền trực thuộc, chia thành Lục bộ một phương thức vừa đủ. Về tổ chức cơ cấu chính quyền trực thuộc những cấp, ông đã thi công xóa khỏi mạng lưới hệ thống tổ chức triển khai hành chính cũ thời Lê Thái Tổ từ 5 đạo đổi thành 13 đạo (thừa tuyên). Thánh Tông ra chỉ dụ, những quan chỉ được thiết kế việc tối đa đến độ tuổi 65 and ông bãi bỏ luật cha truyền con nối cho những hạnh phúc gia đình có công – công thần. Ông tôn trọng việc chọn quan phải là người tài giỏi and đức.

Về tài chính, Thánh Tông chính sách những chế độ: chỉnh sửa luật thuế khóa, điền địa, khích lệ nông nghiệp & trồng trọt, mở đồn điền,huy động người phiêu tán về quê,chỉ ra luật quân điền chia đều ruộng đất cho mọi cá nhân. Các cố gắng nhằm mục đích thiết kế và xây dựng trở nên tân tiến Đại Việt của Thánh Tông đã đc kiểm chứng qua những bài chiếu, chỉ dụ do ông thẳng trực tiếp chấp bút and ban bố, như Chiếu khuyến nông, Chiếu lập đồn điền, Chiếu định quan chế…and những chiếu thư khác. Những lĩnh vực bằng tay nghiệp and thiết kế và xây dựng bên dưới thời trị vì của Lê Thánh Tông cũng trở nên tân tiến bùng cháy rực rỡ. Nghề in and làm giấy ở Đại Việt đạt một trình độ chuyên môn cao của cộng đồng thời bấy giờ. Con số sách in thời này khá đồ sộ. Đặc điểm nhất thời kỳ này là thành tựu trong công nghệ tiên tiến sản xuất vũ khí and đồ sắt chiếm điểm mạnh. Đồ gốm, sứ thời Lê Sơ trở nên tân tiến đã có được độ tinh tế and hoa văn xinh, nay càng bùng cháy rực rỡ hơn bên dưới thời Thánh Tông. Việc mua bán kinh doanh đã chắp cánh cho đồ gốm thời này ra đi and lúc này bộ sưu tầm về đồ gốm Lê Sơ cũng khá nhiều mẫu mã. Kinh tế and thanh toán buôn bán ra với những lân bang trở nên tân tiến mạnh, cùng theo với bước đi viễn chinh xa xôi của lực lượng đế chế Đại Việt. Để khởi tạo tiện lợi cho sự giao thương, Lê Thánh Tông đã có thời điểm từng khuyến dụ những quan rằng: “Trong dân gian hễ có dân là có chợ để lưu thông thành phầm, mở đường thanh toán cho dân. Những xã chưa xuất hiện chợ rất có thể lập thêm chợ mới. Các ngày họp chợ mới chưa được trùng hay trước thời điểm ngày họp chợ cũ để hạn chế hiện trạng tranh giành quý khách hàng của nhau”.

Sát bên trở nên tân tiến tài chính, về văn hóa truyền thống, giáo dục cũng khá được trở nên tân tiến mạnh. Thánh Tông liên tục đẩy cao Nho giáo, giảm bớt sự trở nên tân tiến của Phật giáo như đời nhà Lý, sửa sang nhiều chính sách đãi ngộ hiền tài. Ông cho Ngô Sỹ Liên soạn bộ Đại Việt sử ký toàn thư, góp đa số lao trong các công việc chép sử, không chỉ có thế còn tồn tại Nhà toán học Lương Thế Vinh với Đại thành Toán pháp, Phan Phu Tiên với Việt âm thi tập, Đại Việt sử ký tục biên, Bản thảo thực vật toát yếu (Tóm lược sách bản thảo thực vật), trí thức thời buổi đó đã lên đến mức đỉnh điểm, bùng cháy rực rỡ hơn những triều đại trước. Thánh Tông bước đầu được cho phép tôn lên việc học bằng những cuộc lễ xướng danh (lễ đọc tên người thi đậu), lễ vinh quy bái tổ (lễ đón chào người thi đậu về làng) and nhất là lệ khắc tên and lý lịch TS vào bia đá Quốc Tử Giám. Chính vì như thế khích lệ mọi những tầng lớp dân cư đua nhau học tập để danh xưng đc ghi vào bảng vàng, để gia môn đc vinh dự and để làng quê đc vinh hiển. Không chỉ có thế, bản thân Thánh Tông là một người hay chữ, ông tự xưng làm Thiên Nam động chủ (天南洞主), viết nhiều bài thơ, tương đối nhiều bài đc lưu truyền trong dân gian and trong giới trí thức. Đặc điểm tuyển tập Thánh Tông di thảo đã để lại giá thành to trong dòng truyện ký. Thánh Tông cho Ra đời Tao đàn Nhị thập bát tú, xưng làm Tao Đàn nguyên súy (騷壇元帥), cùng theo với Thân Nhân Trung, Đỗ Nhuận, Thái Thuận là các trụ cột văn chương đình đám bên dưới thời Lê Sơ.

Năm 1470, Thánh Tông đổi niên hiệu thành Hồng Đức (洪德), về sau người ta đều gọi niên hiệu này của ông khi nói về một triều đại đầy an khang – thịnh vượng and cực thịnh, gọi là Hồng Đức thịnh thế (洪德晟世). Trên trong thực tế sự cực thịnh này kéo dãn cả về đến thời cháu nội ông là Lê Túc Tông. Bản thân Thánh Tông đc gọi là Hồng Đức Đế (洪德帝).

Sát bên là một nhà văn hóa truyền thống, Thánh Tông còn chính sách giải phóng và mở rộng chủ quyền Đại Việt. Ông là vị nhà vua mở mang bờ cõi đình đám bậc nhất trong lịch sử hào hùng VN khi Tây tiến đánh qua những tiểu quốc, cường quốc hướng tây như Lan Xang, Bồn Man, các nước trợ giúp họ Cầm nổi loạn ở vùng đất thuộc Lai Châu ngày này. Không chỉ có thế, dưới sự kiện năm 1471, Chiêm Thành vốn là kình địch của Đại Việt, xuất phát điểm từ 1 cường quốc cũng biến thành suy yếu trầm trọng, kinh đô Đồ Bàn bị hủy diệt, hơn 30.000 người bị tóm gọn, trong những số đó chúa Chiêm Trà Toàn đã biết thành tử chiến cùng hơn 40.000 quân Chiêm. Sau khoản thời gian Trà Toàn bị tóm gọn, em là Trà Toại trốn vào núi, sai người sang cầu giúp nhà Minh and xin phong vương. Đc tin, Thánh Tông sai Kỳ Q công Lê Niệm đem 3 vạn quân vào đánh, Trà Toại bị tóm gọn giải về kinh. Trong tương lai, Minh Hiến Tông sai sứ sang bảo Thánh Tông phải trả đất cho Chiêm Thành, nhưng ông nhất quyết không chịu. Sau thành công, Thánh Tông triển khai chế độ mới, bình định and Việt hóa dân chúng người Chiêm Thành and sáp nhập chủ quyền miền bắc bộ Chiêm Thành (từ đèo Hải Vân tới bắc Phú Yên ngày này) vào Đại Việt. Tháng sáu năm 1471, chủ quyền miền bắc bộ Chiêm Thành đc lập thành thừa tuyên Quảng Nam and vệ Thăng Hoa. Tiếp đây, Thánh Tông đưa thừa tuyên Quảng Nam vào Thiên hạ maps, nước nhà Đại Việt tổng số 13 thừa tuyên.

Ngày 30 tháng một năm 1497, Lê Thánh Tông mất, thọ 55 tuổi, cai quản đc 37 năm, thụy hiệu là Thuần nhà vua (淳皇帝), nên người ta gọi là Thánh Tông Thuần nhà vua (聖宗淳皇帝). Con trưởng là Lê Tranh (黎鏳) kế vị, sử gọi là Lê Hiến Tông. Ông đổi niên hiệu là Cảnh Thống (景統).

Lê Hiến Tông là bậc minh quân như phụ hoàng, liên tục đường lối trị vì của Thánh Tông nhưng chính sách không chuyển biến and trở nên tân tiến, tăng mạnh chính quyền trực thuộc sau một khoảng thời gian cuộc chiến tranh and để dần hàng phục những người dân địa phương của rất nhiều vùng đất mà Thánh Tông đã sở hữu được. Những sử gia đều đánh giá Hiến Tông là vị nhà vua giỏi. Tuy vậy, ông chỉ cai quản đc 7 năm thì qua đời, đó là vào trong ngày 24 tháng năm năm 1504. Thái tử Lê Thuần (黎㵮) kế vị, tức Lê Túc Tông. Túc Tông đc bình chọn là lanh lợi hơn người, từ nhỏ dại đc Hiến Tông mếm mộ and chọn làm Thái tử dù chưa phải là con trưởng. Tuy vậy không được một năm thì Túc Tông yểu mệnh qua đời vào trong ngày 30 tháng 12 năm 1504, nối ngôi chỉ vừa 6 tháng.

Trước lúc qua đời, Túc Tông nhận cảm nhận trong các hoàng thất, anh trai mình là Lê Tuấn (黎晭) có công dụng nhất, nên có thể định làm người kế vị. Huy Gia Thái hoàng thái hậu Nguyễn thị, mẹ của Hiến Tông, bà nội của Túc Tông and Lê Tuấn lại phản đối. Bà nhận định rằng Lê Tuấn là con của hạng tỳ thiếp hèn mọn, nên nhân phương thức không tốt quý, không hề thừa kế ngôi chính thống, bà bèn chọn 1 tôn thất trong họ là Lã Côi vương (không rõ tên) làm người kế vị. Tuy vậy, mẹ nuôi của Lê Tuấn là Nguyễn Kính phi and đại thần Nguyễn Nhữ Vy đã mưu kế trong cung, lừa Thái hậu thoát khỏi thành đi đón Lã Côi vương, còn bọn họ trong cung mau chóng truyền chỉ lập Lê Tuấn kế vị.

Ngày 18 tháng 12 năm 1505, Lê Tuấn lên ngôi, đặt niên hiệu là Đoan Khánh (端慶), sử gọi là Lê Uy Mục. Từ đây lịch sử hào hùng nhà Lê sơ rơi vào cảnh thuở nào kỳ rủi ro vì sự tàn ác của vị nhà vua này.

Uy Mục bạo đế[sửa | sửa mã nguồn]

Lê Uy Mục, tên thật Lê Tuấn (黎濬), thiếu niên thứ 2 của Lê Hiến Tông, mẹ là Nguyễn Thị Cận, người làng Phù Chẩn, huyện Đông Ngàn. Ngày 8 tháng 12, năm 1488, Nguyễn Thị Cận ra đời Lê Tuấn rồi chết do bệnh hậu sản, Nguyễn Kính phi khi ấy là chị em tốt nhất với Hoàng hậu, bèn nhận Tuấn về làm con.

Bấy giờ, Hiến Tông có con trưởng là An vương Lê Tuân (黎洵), con đầu tuần là Uy Mục and con thứ 3 chính là Lê Túc Tông. Mẹ của An vương là Mai chiêu nghi, chỉ là thị thiếp nên dù là con trưởng của Hiến Tông nhưng An vương khó đc xét làm người thừa kế, không chỉ có thế lúc nhỏ dại An vương phạm tội bất hiếu với mẹ, nên Hiến Tông càng không đoái hoài. Trong lúc đó, mẹ của Túc Tông là chính thất, Trang Thuận hoàng hậu Nguyễn Hoàn, thực chất Túc Tông lại là người nhân hiếu, lanh lợi, ngôi Thái tử sớm thuộc về Túc Tông. Khi Hiến Tông qua đời năm 1504, Nguyễn Kính phi muốn đưa Uy Mục lên ngôi, đem tiền vàng hối lộ cho Thượng thư Đàm Văn Lễ, Văn Lễ không sở hữu và nhận mà quyết lập Túc Tông, Uy Mục từ đấy sinh hận.

Ngày 22 tháng ba, năm đầu niên hiệu Đoan Khánh, Uy Mục cho những người trong đêm giết chết bà nội là Thái hoàng thái hậu Nguyễn Thị Hằng, vì Uy Mục căm giận Thái hậu sỉ nhục mẹ của chính bản thân mình and việc bà không chịu lập Uy Mục lên ngôi. Ngày 5 tháng sáu, cũng năm ấy, Uy Mục sai phương thức chức Lễ bộ thượng thư Đàm Văn Lễ and Đô ngự sử Nguyễn Quang Bật, bấy giờ 2 người là những người dân không thừa nhận ngôi vị của Uy Mục, bị phương thức chức đày về Thừa tuyên Quảng Nam. Nhưng Uy Mục nghe lời Nguyễn Nhữ Vy, trên tuyến đường đi lén sai người giết chết cả 2 người, về sau lại giết Nhữ Vy. Uy Mục còn ra lệnh cho giết hết những người dân Chiêm Thành bị tóm gọn làm gia nô trong những điền trang của rất nhiều thế gia, công thần. Ông từ khi lên ngôi, đêm nào thì cũng cùng theo với cung nhân uống rượu, rồi đến khi say thì giết đi rất hung tàn. Phó sứ thần Nhà Minh là Hứa Thiên Tích (許天錫) sang, trông cảm nhận Uy Mục, làm thơ gọi Uy Mục là Quỷ vương (鬼王):

Sự hung tàn của Uy Mục đã làm cho một làn sóng bất bình trong hàng ngũ quan lại, tông thất. Quyền hành trong triều rơi vào cảnh tay họ ngoại của nhà vua[4]. Bấy giờ, uy quyền thuộc về họ ngoại, hướng phía đông thì làng Hoa Lăng (quê của Nguyễn Kính phi), hướng tây thì làng Nhân Mục (quê của Trần hoàng hậu), hướng phía bắc thì làng Phù Chẩn (quê của Chiêu Nhân thái hậu) đều chuyên cậy quyền thế, vùi dập những quan, kẻ thì vì ý riêng mà giết hại sinh dân, kẻ thì áp dụng ngón kín mà yêu sách tiền của. Muôn dân ta ân oán mà nhà vua vẫn không chừa, lại mang lòng nghi ngại, đố kỵ. Những quan người nào ngày trước không lập mình, thì thông thường giết đi. Lại ngầm sai nội nhân Nguyễn Đình Khoa dò xét cả những thân vương là những chú and đồng đội của ông. Trong các số ấy, Kinh vương Lê Kiện là chú đã chạy trốn chưa biết đến đi đâu, chỉ có Giản Tu công Lê Oanh là con của Kiến vương Lê Tân, chú ruột của nhà vua, thì bị giam vào ngục nhưng trốn thoát đc. Vì thế, mọi cá nhân đều cảm nhận thấy nguy đến thân mình, càng nghĩ tới việc làm mưa làm gió.

Tháng 11 năm 1509, Giản Tu công giả xưng anh ruột của chính bản thân mình là Cẩm Giang Vương Lê Sùng (黎漴), dựng cờ ở Lam Kinh and đưa quân về Đông Kinh. Uy Mục bèn bắt giết Lê Sùng and mẹ của Lê Oanh là Trịnh Thị Tuyên. Giản Tu công vào chiếm kinh thành bắt đc and bức Uy Mục tự tử ngày một tháng 12 năm 1510. Giản Tu công hận Uy Mục giết hại hạnh phúc gia đình mình, chưa nguôi giận, sai người sử dụng súng to, để xác Uy Mục vào miệng súng, cho nổ tan hết tro cốt, chỉ lấy ít tro tàn về chôn tại An Lăng (安陵) ở quê mẹ ông tại làng Phù Chẩn.

Vì sự hung tàn hiểm ác, Uy Mục bị giáng làm Mẫn Lệ công (愍厲公), tuy vậy về sau Lê Chiêu Tông lên kế vị đã truy phong ông thành thụy hiệu Uy Mục nhà vua (威穆皇帝), còn gọi là Uy Mục bạo đế (威穆暴帝).

Ngày 4 tháng 12 năm 1509, Giản Tu công lên ngôi, tức Lê Tương Dực.

Hồng Thuận trung hưng and sự suy trị[sửa | sửa mã nguồn]

Lê Tương Dực, tên thật là Lê Oanh, thiếu niên thứ 2 của Kiến vương Lê Tân, là cháu nội của Lê Thánh Tông, bên dưới thời Lê Hiến Tông đc ban phong hiệu Giản Tu công (簡修公). Khi Lê Uy Mục nghi hoặc tôn thất, bắt giam ông trong ngục, ông đã tìm kế thoát ra, gặp đc Nghĩa Q công Nguyễn Văn Lang hiện tại đang ẩn dật tại Lam Kinh. Hai người tập hợp đội quân, thảo chiếu dấy binh and tiến vào Đông Kinh vào thời điểm năm 1509. Ông đặt niên hiệu là Hồng Thuận (洪順), bước đầu thời kỳ trung hưng ngắn ngủi dưới sự rối loạn bên dưới thời Uy Mục.

Trong trong năm đầu cầm quyền, Lê Tương Dực cũng sẽ có vài góp phần biểu thị sự cố gắng nỗ lực vực lên nước nhà đã suy tàn, nhất là trong nghành nghề khoa cử. Năm 1511, ông tổ chức triển khai kỳ thi Hội, đến kỳ thi Đình thì ông đích thân ra đề văn hỏi về đạo trị quốc. Ông cho duy tu Văn Miếu Quốc Tử Giám, dựng lại bia TS tỏ rõ sự khích lệ hiền tài. Đông những ĐH sĩ Đỗ Nhạc đã soạn bài ký ở Quốc Tử giám mệnh danh công đức của Lê Tương Dực, nhận định và đánh giá là người đủ tài đức để tiếp liền cơ nghiệp của Thuần Hoàng khi xưa. Bấy giờ, Lại bộ tả thị lang Lương Đắc Bằng dâng kế trị nước, đại ý khuyên rằng sửa sang văn chiếu điển lệ; tỏ lòng hiếu để cho những người nội địa thuận theo; rời xa sắc dục; không áp dụng lời nịnh; không tùy tiện trao thưởng quan tước; suy xét chỉ định quan lại chân chính công bình; tiết kiệm tiêu tốn để khích lệ sự liêm chính; khen người tiết nghĩa để trọng đạo cương thường; cấm hối hộ bỏ trừng thói tham ô; sửa sang võ bị để thủ thế hùng cường; chọn lựa ngôn quan để trọng dụng lời thật; nới nhẹ việc phu để xót thương dân chúng; tín lệnh tín thực để nắm ý chí thiên hạ; điều khoản chính sách phải cẩn trọng để mở nền thịnh trị thái bình. Bấy giờ Tương Dực Đế đều cho là lời hay, luôn nghe theo, chẳng mấy chốc lộ diện thời kỳ trung hưng an khang – thịnh vượng bên dưới thời cai quản của ông.

Năm 1510, Tương Dực sai quan Binh bộ Thượng thư là Vũ Quỳnh soạn bộ Đại Việt thông giám thông khảo, gọi tắt là Đại Việt thông giám hay Việt giám thông khảo. Đại Việt thông giám gồm 26 quyển, phân thành Ngoại kỷ chép từ Hồng Bàng đến hết nhà Ngô, Bản kỷ từ Đinh Tiên Hoàng đến đầu thời Lê Thái Tổ. Tương Dực còn sai Lê Tung soạn bài tổng luận về bộ sử ấy. Theo Phan Huy Chú, cuốn sách đó được Lê Nại nhận định và đánh giá là mô hình and đúng với kinh, trúng với sử.

Năm 1511, người làng Quang Bị, huyện Bất Bạt là Trần Tuân nổi loại ở vùng Sơn Tây. Bấy giờ, nhân dân những phố xá ở kinh thành náo động, đều đem bà xã con về quê quán, mặt phố đã hết một ai di chuyển và đi lại. Lê Tương Dực sai Mỹ Huệ hầu Trịnh Duy Sản lãnh đạo quan quân đi đánh Trần Tuân. Bấy giờ, quân của Tuân đã bức sát đến huyện Từ Liêm (Quốc Oai), quan quân bại trận, lui về đóng ở những xứ Đông Ngạc, Nhật Chiêu. Trong tương lai, Trịnh Duy Sản lập đại công, phá vỡ đc cuộc làm mưa làm gió, đc phong tước Nguyên Q công (原郡公).

Năm 1516, Lê Tương Dực cho đắp thành rộng cả nghìn trượng chắn ngang sông Tô Lịch. Để biểu thị uy quyền đế vương, ông sai một người thợ là Vũ Như Tô xây điện 100 nóc, xây Cửu Trùng Đài. Quân dân làm trong mấy năm trời không xong, hao tổn tiền của, chết hại không ít người dân. Bỏ bê việc nước, chỉ ngày ngày tour du lịch Tây Hồ, Tương Dực nghĩ ra nhiều trò quái đản. Bấy giờ, có Trần Cảo cảm nhận lời sấm ở phía Đông có khí thiên tử, bèn gầy dựng gia thế làm phản tại vùng Thành Phố Hải Dương, Đông Triều, Thủy Đường, tự xưng làm Đế Thích, chiêu mộ quân sĩ hơn 1 vạn người. Lê Tương Dực đích thân xuất chinh đi đánh giặc, ngự ở phí a trên điện ra lệnh điều động những tướng. Sau quân triều đình sang đánh, Trần Cảo lui về đóng ở Trâu Sơn, thuộc phủ Từ Sơn. Tương Dực sai An Hòa hầu là Nguyễn Hoằng Dụ sang đóng quân ở Bồ Đề để chống giữ.

Nguyên Q công Trịnh Duy Sản, bấy giờ có công lao dẹp loạn Trần Tuân, đem lòng ân oán hận Lê Tương Dực đã có thời điểm từng phạt mình bằng roi trước đó. Duy Sản nghe lời Thái sư Lê Quảng Độ and kẻ hầu là Trình Trí Sâm, thủ đoạn giết Lê Tương Dực and lập người mới, biến thành quyền thần. Ngày 7 tháng tư năm đó, Duy Sản xông vào cung tìm and giết chết Lê Tương Dực, giết luôn nhiều quan nội thị theo hầu cận. Bấy giờ nhận định rằng Duy Sản là kẻ đại nghịch, sự đại loạn cuối đời Lê Sơ đều do y bước đầu mà ra.

Lê Tương Dực bị giáng làm Linh Ẩn vương (靈隱王), về sau đc truy phong làm Tương Dực nhà vua (襄翼皇帝), táng ở Nguyên Lăng (元陵). Bấy giờ Khâm Đức hoàng hậu nghe tin nhà vua qua đời, bèn khóc lóc, lao vào điện Mục Thanh đang cháy để chết theo. Người quân sĩ cũng đem xác bà an táng cùng Tương Dực trong Nguyên lăng.

Chính quyền sở tại tàn vong[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Khủng hoảng rủi ro cuối nhà Lê Sơ

Sau khoản thời gian giết Tương Dực Đế, Nguyên Q công Trịnh Duy Sản bèn tính lập con trưởng của Mục Ý vương là Lê Quang Trị, nhưng Vũ Tá hầu Phùng Mại lại muốn lập con trưởng của Cẩm Giang vương là Lê Y (黎椅). Bấy giờ Tường Q công Phùng Dĩnh sai lực sĩ giết chết Mại, rồi lập Quang Trị lên. Nhưng không được 3 ngày, Trịnh Duy Đại đã đem Quang Trị về Tây Kinh. Bọn đại thần Trịnh Duy Sản bấy giờ lại đón Lê Y lên ngôi, tức Lê Chiêu Tông.

Bấy giờ, An Hoà hầu Nguyễn Hoằng Dụ đóng quân ở Bồ Đề, nghe tin Trịnh Duy Sản thao tác làm việc thí nghịch, liền nổi giận đem quân vượt sông, đốt phá phố xá ở kinh thành, bọn Trần Cảo ùa vào thì thành thất thủ, Thái sư Lê Quảng Độ ra hàng. Trịnh Duy Sản cùng triều đình đưa Chiêu Tông về Tây Kinh. Khi cửa thành bỏ phí, dân nó vào thành tranh nhau lấy vàng bạc, châu báu, bạch đàn, xạ hương, lụa là tơ gai đầy trong dân gian; sách vở và giấy tờ, hồ tiêu, hương liệu những thứ vứt đặt trên mặt phố cao đến 2 tấc, không hề kể xiết. Người mạnh khoẻ tranh cướp vàng bạc, có một số người lấy đc đến 400 lạng, người yếu cũng khá được đến hơn 200 lạng. Cung khuyết, kho báu thế nên mà cạn kiệt.

Chiếm hữu được kinh thành, Trần Cảo xưng làm Thiên Ứng Đế (天應帝), ra hoàng cung bàn việc triều đình, áp dụng Lê Quảng Độ coi việc. Hiện tại Thiết Sơn bá Trần Chân, con nuôi của Nguyên Q công Trịnh Duy Sản, tập hợp quân sĩ hơn 6000 người ở chợ Hoàng Hoa (chợ Ngọc Hà ngày này). Cảo xua Phan Ất đi kiểm soát, hai bên đánh nhau kinh khủng, Trần Chân do không tồn tại tiếp viện bèn lui về cố thủ. Bấy giờ Chiêu Tông từ Tây Kinh, hiệu triệu quân 3 phủ[5], sai những Nguyên Q công Trịnh Duy Sản, An Hòa hầu Nguyễn Hoằng Dụ, Bình Phú hầu Nguyễn Văn Lự (em của Nguyễn Văn Lang), Vĩnh Hưng hầu Trịnh Tuy đem quân thuỷ bộ cùng tiến thẳng đến Đông Kinh. Cùng theo đó gửi hịch cho những phủ huyện.

Ngày 23 tháng ba năm 1516, tại Đông Kinh xẩy ra cuộc chiến ác liệt giữa những gia thế phò Chiêu Tông and Trần Cảo. Cảo tiếp tục áp dụng súng, hỏa khí bắn ra để chặn quân triều đình, Nguyên Q công Trịnh Duy Sản, An Tín bá Trịnh Hy, Vĩnh Hưng hầu Trịnh Tuy ra sức chống lại, rất là kiêu dũng, khiến Cảo phải gắng ngừng hoạt động thành cố thủ. Đến khi thế trận nguy nan, Cảo chính sách mở cửa thành chạy qua sông Đuống, chạy lên Lạng Nguyên.

Ngày 27 tháng ba, Chiêu Tông chính thức đặt niên hiệu là Quang Thiệu (光紹). Bấy giờ Trịnh Duy Đại giữ Quang Trị ở Tây Kinh, nghe đến Chiêu Tông đã sở hữu được Đông Kinh, bèn giết Quang Trị and những người dân em để chạy về Chiêu Tông. Tặc thần Lê Quảng Độ do đầu hàng Trần Cảo bị giết, cùng năm Nguyên Q công Trịnh Duy Sản do đánh tàn dư của Trần Cảo bị tử chiến.

Năm 1517, An Hoà hầu Nguyễn Hoằng Dụ có hiềm khích với Vĩnh Hưng bá Trịnh Tuy, đóng quân chống nhau. Hoằng Dụ đóng quân ở phường Đông Hà, Tuy đóng quân ở ngoài thành Đại La chống giữ nhau, kinh thành biến thành mặt trận của hai bên. Bấy giờ tướng Trần Chân có ân đức với họ Trịnh, cảm nhận Nguyễn Hoằng Dụ đánh Trịnh Tuy bèn đem quân định giúp, đợi khi Hoằng Dụ vào chầu Chiêu Tông thì xông ra bắt. Khi đó Hoằng Dụ đến cửa Đại Hưng, ngờ có quân của Trần Chân bèn đi thuyền chạy ra Thanh Hóa. Trần Chân gửi thư cho Trấn thủ Sơn Nam là Mạc Đăng Dung khuyên bắt Hoằng Dụ, nhưng Đăng Dung không nghe theo. Năm ấy, nội địa đói lớn, xác người chết đói tọa lạc gối lên nhau. Các địa điểm thông qua binh lửa như Đông Triều, Giáp Sơn ở Thành Phố Hải Dương; Yên Phong, Tiên Du, Đông Ngàn ở Kinh Bắc lại càng đói dữ. Trần Chân sau khoản thời gian đuổi đc Hoằng Dụ, tiện tay chiếm giữ Kinh thành.

Năm 1518, Chiêu Tông ra lệnh giết chết Thiết Sơn bá Trần Chân, cùng bè phái hơn 6 người. Bấy giờ, quyền thế Trần Chân không hề nhỏ, Vũ Xuyên hầu Mạc Đăng Dung còn phải kết thông gia. Trong kinh sư có kẻ hiếu sự làm câu ca rằng: “Trần hữu nhất nhân, vi thiên hạ quân, thố đầu hổ vĩ, tế thế an dân” (Chứa một người họ Trần, làm vua thiên hạ, đầu thỏ đuôi hổ, trị nước yên dân); Thọ quốc công Trịnh Hựu cùng theo với Thuỵ quân công Ngô Bính bàn cùng nhau rằng: Một người họ Trần tức là Trần Chân, đầu thỏ đuôi hổ tức là ở thời gian cuối năm Dần đầu xuân năm mới Mão, sợ rằng vào thời điểm năm ấy sẽ sở hữu được biến loạn, họ khuyên Chiêu Tông sớm trừ đi. Trần Chân bị xử trảm, bêu đầu, đệ tử của Chân là Nguyễn Kính, Hoàng Duy Nhạc, Nguyễn Áng, Nguyễn Hiêu, Cao Xuân Thì họp binh cùng nhau ở chùa Yên Lãng[6], đánh sát vào kinh thành. Chiêu Tông nghe tin, đành đem trốn vào Gia Lâm. Bấy giờ, Vĩnh Hưng hầu Trịnh Tuy đóng quân ở xứ Sơn Nam có hơn 1 vạn người, nghe tin quan gia chạy ra phía bên ngoài, quân lính tan cả. Thế là quân Sơn Tây[7] thả sức cướp phá, trong thành sạch không, Kinh sư thành bãi săn bắn, đánh cá. Chiêu Tông cho gọi Nguyễn Hoằng Dụ ra đánh bọn Nguyễn Kính. Nhưng Hoằng Dụ lưỡng lự không đi.

Để xoa dịu trường phái Nguyễn Kính, Chiêu Tông sai giết những người dân gièm pha Trần Chân trước đó, nhưng Kính vẫn tụ tập cướp phá như trước đó. Mạc Đăng Dung khuyên Chiêu Tông về Bảo Châu (huyện Từ Liêm), nhưng nội thần Đỗ Nhạc and Nguyễn Dư can ngăn, Đăng Dung đem giết cả 2, đưa Chiêu Tông cùng em là Lê Xuân về Bảo Châu. Sau khoản thời gian Chiêu Tông rời Đông Kinh, Vĩnh Hưng bá Trịnh Tuy cùng bọn giặc Sơn Tây lập Lê Bảng (黎榜), con của Tĩnh Tu công Lê Lộc (静修公黎禄) lên ngôi, đổi thành Đại Đức Đế (大德帝). Đc nửa năm lại phế Bảng mà lập Lê Do (黎槱), đổi thành Thiên Hiến Đế (天宪帝). Cả 2 đều là cháu 4 đời của Cung vương Lê Khắc Xương (黎克昌), con thứ 2 của Thái Tông Văn Hoàng.

Mạc Đăng Dung soán vị[sửa | sửa mã nguồn]

Chiêu Tông triệu thông gia của Trần Chân là Vĩnh Xuyên bá Mạc Đăng Dung [8] đang trấn thủ Thành Phố Hải Dương and An Hòa hầu Nguyễn Hoằng Dụ đem quân đánh bọn Nguyễn Kính, Nguyễn Áng. Hoằng Dụ thua lớn, quân chết tương đối nhiều. Hoằng Dụ chạy xuống thuyền, tự liệu không đánh đc, liền bãi binh lui về, chỉ để 1 mình Mạc Đăng Dung ở lại cầm cự với bọn Nguyễn Áng.

Năm 1519, Vĩnh Hưng bá Trịnh Tuy đánh úp Chiêu Tông ở dinh Bồ Đề, bị thua, phải đem Lê Do về Yên Lãng, Yên Lạc (Vĩnh Phú ngày này). Tháng bảy năm ấy, Mạc Đăng Dung dẹp đc Lê Do, bắt giết Do and Nguyễn Sư. Trịnh Tuy bỏ chạy về Tây Kinh, Nguyễn Kính đầu hàng. Cấp phong cho Đăng Dung làm Minh Q công (明郡公).

Năm 1521, Mạc Đăng Dung lại đc phong làm Nhân quốc công (仁國公), lĩnh quản chiến binh thủy bộ của 13 đạo, lại phong làm Thái phó. Tháng tám, Đăng Dung lãnh quân đến vùng Kinh Bắc, dẹp đc Trần Cung, con của Trần Cảo. Hiện tại quyền thế của Mạc Đăng Dung không hề nhỏ, kiểm soát và điều hành tất cả triều đình. Dung đem con gái nuôi vào cung hầu, tiếng là chầu hầu, thực chất là để dò xét, coi giữ. Lại cho con trưởng là Mạc Đăng Doanh làm Dục Mỹ hầu (煜美侯), trông coi điện Kim Quang. Đăng Dung quốc bộ thì lọng phượng giát vàng, đi thuỷ thì thuyền cánh rồng giây kéo, ra vào cung cấm, không kiêng sợ gì. Lại giết bọn thị vệ Nguyễn Cấu, Đô lực sĩ Minh Sơn bá Nguyễn Thọ and Đàm Cử.

Ngày 27 tháng bảy, năm Quang Thiệu thứ 7 (1522), Chiêu Tông chạy ra huyện Minh Nghĩa ở Sơn Tây (vùng đất nay thuộc tỉnh Hà Tây), khi ấy ông mưu ngầm với bọn Phạm Hiến, Phạm Thứ, sai người đem mật chiếu trực diện vào Tây Kinh bảo Trịnh Tuy nghênh viện. Hôm sau Đăng Dung nghe tin, cho những người chạy theo nhưng Chiêu Tông quyết chống lại, chạy vào thành Tây Kinh. Trong kinh thành, Mạc Đăng Dung cùng Thái sư Lượng quốc công Lê Phụ and những công hầu lập em của Chiêu Tông là Lê Xuân lên ngôi. Ngày 11 tháng tám, Mạc Đăng Dung cùng Lê Phụ tôn Lê Xuân lên, tức Lê Cung Hoàng, có phát ngôn phế truất Chiêu Tông, gọi là Quang Thiệu Đế (光紹帝). Cung Hoàng lên ngôi, đặt niên hiệu là Thống Nguyên (統元), nội địa lúc đấy sống sót 2 vị nhà vua. Cung Hoàng bị Đăng Dung dời đến Hồng Thị, thuộc Thành Phố Hải Dương tạm trú ẩn; ngay khi nghe đến tin ấy Chiêu Tông ngự về Đông Kinh, tùy chỉnh thiết lập lại triều đình.

Bấy giờ những xứ Tây, Nam, Bắc thì Chiêu Tông đều lấy đc cả, thanh thế to. Tiếp nối, Trịnh Tuy đem quân phủ Thanh Hóa vào chầu, Chiêu Tông nghe lời nịnh mà chém thuộc tướng của Tuy, nên Tuy sinh lòng hận thù. Ngày 18 tháng 10, Trịnh Tuy bắt Chiêu Tông về Thanh Hóa, Tây Kinh, toàn nước đều tuyệt vọng. Ngày 18 tháng 12, Mạc Đăng Dung sau khoản thời gian dẹp phản loạn Giang Văn Dụ, đuổi khỏi kinh thành, đưa Cung Hoàng từ Hồng Thị về kinh sư.

Năm 1523, sau khoản thời gian Trịnh Tuy đem Chiêu Tông về Thanh Hóa, quân lực Chiêu Tông bị giảm đáng chú ý, Đăng Dung tiếp tục sai Sơn Đông hầu Mạc Quyết, Quỳnh Khê hầu Vũ Hộ, Dương Xuyên hầu Vũ Như Quế đi đánh Trịnh Tuy ở Thanh Hoa, phá vỡ quân Tuy. Tuy liền dời Chiêu Tông lên châu Lang Chánh. Năm đó Đang Dung giáng Chiêu Tông làm Đà Dương vương (陀陽王).

Năm 1525, Cung Hoàng phong Mạc Đăng Dung thêm thành Bình chương quốc trọng sự, đem quân đánh Trịnh Tuy, Tuy thua trận bỏ chạy rồi chết. Đăng Dung bắt đc Chiêu Tông ở động An Nhân. Về đến kinh sư, Đăng Dung giam Chiêu Tông ở phường Đông Hà. Nghe tin Chiêu Tông bị tóm gọn, những quần thần Phúc Lương hầu Hà Phi Chuẩn, Nghiêm Bá Kỳ, Đàm Thận Huy đều bị săn đón and giết chết, bấy giờ triều đình đều phía bên trong tay Mạc Đăng Dung. Ngày 18 tháng 12, năm 1526, Đang Dung huyền bí sai Bái Khê bá Phạm Kim Bảng giết Chiêu Tông ở địa điểm bị giam, đem xác về chôn ở Vĩnh Hưng lăng.

Năm 1527, Mạc Đăng Dung bắt Cung Hoàng nhường ngôi, lập ra nhà Mạc. Bấy giờ, thần dân trong Kinh đều theo Mạc Đăng Dung and đều đón Đăng Dung vào Kinh.

Đánh giá[sửa | sửa mã nguồn]

Giống hệt như 2 Bà Trưng, Lý Nam Đế, Mai Hắc Đế, Phùng Hưng, nhà Hậu Lê lên cầm quyền ở VN nhờ công đánh đuổi người phương Bắc để giành lại nước. Nhưng khác với dòng đời trước, nhờ có cơ sở kiên cố 470 năm tiếp tục (938 – 1407) do những triều đại Ngô – Đinh – Tiền Lê – Lý – Trần trước đây tạo hình thành thành quả này đánh ngoại xâm của nhà Hậu Lê đc giữ gìn trong thời hạn dài. Nước Đại Việt thời nhà Hậu Lê sống sót đc 360 năm (1428 – 1788).

Tai ương người Minh tạo ra, từ truyền thống chưa lúc nào có. Thái Tổ Cao nhà vua đem quân một lữ diệt đc giặc mạnh trăm vạn quân, trong hơn 10 năm mà thiên hạ đại định, việc ấy đã và đang khó rồi. Lại còn đích thân đem sáu quân, đánh dẹp bốn cõi, bình đc Mường Lễ, Cẩu Hiểm, dẹp đc Thái Nguyên, Tuyên Quang; Chiêm Thành phải phục tùng, Ai Lao phải lo lắng. Công đức to lao, không người nào hơn đc. Nhưng làm nhiều chuyện chém giết, có rất nhiều điều bất nhân. Thái Tông nhà vua trọng đạo sùng nho, mở khoa thi chọn người tài, áp dụng người hiền nghe lời can, kính trời, chăm dân, cũng là bậc vua chuyên cần. Nhưng say mê tửu sắc, khi chết chưa được vẹn toàn. Nhân Tông nhà vua trong tuổi ấu thơ, giữ vận phong hanh hao, mẫu hậu nắm quyền, trong cõi thanh bình. Nhưng rủi ro gặp biến, rất đáng để xót thương. Thánh Tông nhà vua đương lúc ở trong nhà có hoạn nạn, mọi cá nhân cùng suy đề cao giữ ngôi cao, sửa làm trăm việc. Lập phủ vệ, định quân chế, chấn hưng lễ nhạc, chọn áp dụng người liêm khiết khả năng, đánh dẹp Bắc phương, mở mang bờ cõi. Trà Toàn chịu bắt, Lão Qua tan vỡ, nước Lưu Cầu xe thây, giặc Cầm Công chạy chết, bốn rợ thần phục, tám cõi hướng theo, trong khoảng chừng 38 năm, thiên hạ yên trị. Sao mà phồn thịnh vậy! Hiến Tông để lòng mưu trị mà ở ngôi chưa lâu, Túc Tông tôn sư trọng đạo mà ít tuổi, chết yểu. Nối theo thì Mẫn Lệ bạo ngược vô đạo, Linh Ân cướp nước giết vua, Đà Dương Vương thì nội loạn bị cưỡng bức, Cung Hoàng Đế thì ngôi trời đã chuyển dịch, còn khiến cho gì đc nữa!

— “Đại Việt sử ký toàn thư”, Quyển XV, Kỷ nhà Lê, Chiêu Tông Thần Hoàng Đế

Nhà Lê, Tính từ lúc vua Thái-tổ cho tới vua Cung-hoàng vừa một trăm năm (1428-1527), đc 10 ông hoàng. Nhưng trong bấy nhiêu ông, trừ vua Thái-tổ ra, thì chỉ có vua Thánh-tông and vua Hiến-tông là đã to tuổi mới lên ngôi, còn thì ông nào lên làm vua cũng còn lớp trẻ cả. Chính vì như thế vì thế việc triều-chính hằng ngày một suy-kém, có thêm các ông hoàng hoang-dâm, làm lắm điều tàn-bạo để đến nổi nội địa xẩy ra nhiều sự biến loạn.
Vậy vận nhà Lê phải lúc trung-suy, nhưng công-đức vua Thái-tổ and vua Thánh-tông tạo nên lòng người luôn nhớ nhà Lê, vì thế dầu nhà Mạc có cướp ngôi cũng chưa được lâu bền, and về sau họ Trịnh tuy có chuyên-quyền nhưng cũng chỉ giữ ngôi chúa, chứ không đủ can đảm cướp ngôi vua.

— Trần Trọng Kim, “VN sử lược”, Chương XV

Kiến thiết xây dựng nước nhà[sửa | sửa mã nguồn]

Máy bộ hành chính[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Hành chính Đại Việt thời Lê sơ and Xã trưởng thời Hậu Lê

Lê Thái Tổ chia nước ra làm 5 đạo, đạo mới đặt gọi là Hải Tây đạo, và cả Thanh Hóa, Nghệ An, Tân Bình and Thuận Hóa. Trong số đạo, đạo nào cũng sẽ có quan Hành khiển để giữ sổ sách về việc quân-dân.

Bên dưới đạo là phủ, huyện (miền núi gọi là châu), xã, thôn. Đến thời vua Lê Thánh Tông đổi chia 5 đạo thành 13 đạo thừa tuyên, thay chức An phủ sứ cầm đầu ở mỗi đạo bằng 3 ti đảm nhiệm ba mặt sinh hoạt không giống nhau ở mỗi đạo thừa tuyên. Bên dưới đạo thừa tuyên có phủ, châu, huyện, xã, thôn.

Máy bộ chính quyền trực thuộc phong kiến đc hoàn thành dần and đến thời Lê Thánh Tông thì được những nhà nghiên cứu và điều tra nhận định và đánh giá là hoàn hảo nhất. Cầm đầu triều đình là Nhà vua, thứ bên dưới là mạng lưới hệ thống quan liêu ngặt nghèo. Để tập trung chuyên sâu gia thế vào Nhà vua, Lê Thánh Tông bãi bỏ một số trong những chức danh thượng hạng nhất như Tướng quốc, Đại tổng quản, Đại hành khiển… Nhà vua thẳng trực tiếp nắm mọi quyền hành bao gồm chức tổng lãnh đạo quân đội.

Đời Lê Thái Tổ chỉ có 3 bộ: Lại, Lễ, Dân (tức Hộ Bộ). Lê Thánh Tông tổ chức triển khai thành sáu bộ:

  • Lại bộ: Trông coi việc tuyển bổ, thăng thưởng and thăng quan tước;
  • Lễ bộ: Trông coi vấn đề đặt and thi công những nghi lễ, tiệc yến, học tập thi tuyển, đúc ấn tín, cắt giữ người coi giữ đình, chùa, miếu mạo;
  • Hộ bộ: Trông coi việc làm ruộng đất, kinh tế tài chính, hộ khẩu, tô thuế kho báu, thóc tiền and lương, bổng của quan, binh;
  • Binh bộ: Trông coi việc binh chính, đặt quan trấn thủ địa điểm biên cảnh, tổ chức triển khai việc giữ gìn những địa điểm hiểm yếu and ứng phó những việc hỏa tốc;
  • Hình bộ: Trông coi việc thi hành luật, lệnh, hành pháp, xét lại những việc tù, đày, kiện cáo;
  • Công bộ: Trông coi việc thiết kế và xây dựng, thay thế cầu đường giao thông, hoàng cung thành trì and quản đốc thợ thuyền.

Bên dưới thời Lê Thánh Tông, những quan chỉ được thiết kế việc tối đa đến độ tuổi 65 and ông bãi bỏ luật cha truyền con nối cho những hạnh phúc gia đình có công – công thần. Ông tôn trọng việc chọn quan phải là người tài giỏi and có đức.

Tài chính[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Kinh tế Đại Việt thời Lê Sơ, Nông nghiệp trồng trọt Đại Việt thời Lê Sơ, and Thủ công bằng tay nghiệp Đại Việt thời Lê Sơ

200px Dia trang tri rong thoi Le So

Đĩa gốm men lam bày diễn trang trí rồng thế kỷ 15

Nông nghiệp trồng trọt[sửa | sửa mã nguồn]

20 năm bên dưới thống trị của phong kiến nhà Minh, cuộc sống nhân dân Đại Việt rất đau đớn[9]. Để gấp rút hồi sinh and trở nên tân tiến nông nghiệp & trồng trọt, Lê Thái Tổ cho 25 vạn lính (trong tổng cộng 35 vạn) về quê làm ruộng ngay sau cuộc chiến tranh. Còn sót lại 10 vạn người đc chia thành 5 phiên thay nhau về quê chế tạo. Nhà Lê huy động dân phiêu tán về quê làm ruộng, chỉ ra một số trong những chức quan chuyên lo về nông nghiệp & trồng trọt như Khuyến nông sứ, Hà đê sứ, Đồn điền sứ and định lại chế độ chia ruộng đất công làng xã gọi là phép quân điền; cấm giết trâu bò bừa bãi, cấm điều động dân phu trong đợt cấy gặt.

Nhà Lê còn tăng mạnh việc lập đồn điền and khẩn hoang nhằm mục đích khai quật các vùng đất mới. Nhờ các chế độ tích cực và lành mạnh, nông nghiệp & trồng trọt đã đảm bảo an toàn kha khá cuộc sống nhân dân nội địa. Nhân dân thời Lê có câu thơ:

Đời vua Thái Tổ, Thái Tông,
Con bế, con dắt, con bồng, con mang…
Đời vua Thái Tổ, Thái Tông,
Thóc lúa đầy đồng trâu chẳng buồn ăn.

Thủ công bằng tay nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]

220px SC173509

Đĩa sứ Chu Đậu với hoạ tiết chùm nho and công phụng

Nhờ việc lưu ý đến việc trở nên tân tiến thương nghiệp nên nền nông nghiệp & trồng trọt đã trở nên tân tiến trẻ khỏe. Những nghề bằng tay như: dệt lụa, ươm tơ, dệt vải, nghề mộc, nghề chạm, nghề đúc đồng cũng trở nên tân tiến. Kinh đô Đông Kinh u ám, sôi động sống sót trở nên tân tiến đến tận ngày này. P. Yên Thái làm giấy, phường Nghi Tàm dệt vải lụa, phường Hà Tân nung vôi, phường Hàng Đào nhuộm điều, phường Ngũ Xá đúc đồng, phường gạch and gốm sứ Bát Tràng and nhiều phường khác.

Những lĩnh vực bằng tay truyền thống lịch sử ở những làng xã như kéo tơ, dệt lụa, đan lát, làm nón, đúc đồng, rèn sắt, làm đồ gốm v.v… càng ngày càng trở nên tân tiến. Nhiều làng bằng tay bài bản và chuyên nghiệp đình đám Ra đời. Đông Kinh là địa điểm tập trung chuyên sâu nhiều lĩnh vực bằng tay nhất.

Những công xưởng do Chính phủ điều hành quản lý gọi là Cục Bách tác chế tạo đồ áp dụng cho hoàng đế, vũ khí, đóng thuyền, đúc tiền đồng…; những nghề khai mỏ đồng, sắt, vàng đc tăng mạnh.

Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]

220px Grand plat aux ph%C3%A9nix MC 2016 57

Đĩa gốm Chu Đậu có họa tiết chim thời điểm cuối thế kỷ XV

Triều đình khích lệ lập chợ mới, họp chợ, cho ra đời các điều luật chi tiết điều khoản việc Ra đời chợ and họp chợ.

Việc buôn bán ra với quốc tế đc bảo trì. Thuyền bè những nước láng giềng qua lại kinh doanh ở một số trong những cửa khẩu như Vân Đồn, Vạn Ninh (Quảng Ninh), Hội Thống (TP Hà Tĩnh) and một số trong những khu vực ở TP Lạng Sơn, Tuyên Quang đc kiểm soát và điều hành ngặt nghèo. Những dòng sản phẩm sành sứ, vải lụa, lâm sản quý là các thứ hàng đc thương nhân quốc tế yêu chuộng.

Tuy vậy, cùng theo với bằng tay nghiệp, kinh tế vẫn bị Chính phủ ức chế. Thời nhà Lê, chính quyền trực thuộc áp dụng chế độ bế quan tỏa cảng. Nhà Lê giảm bớt ngoại thương hơn tất cả mọi người trong nhà Lý, nhà Trần. Những tàu ngoại bang tới kinh doanh đều phải đậu ở Vân Đồn. Dân buôn muốn đi kinh doanh thì phải có giấy phép, về cũng cần phải có giấy phép. Quan lại vô cớ tới Vân Đồn, dân chúng tự tiện đón tàu vào kinh doanh cũng đều bị xử tội[10].

giáo dục và đào tạo[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: giáo dục và đào tạo khoa cử thời Lê Sơ

Ngay sau khoản thời gian lên ngôi, Lê Thái Tổ cho dựng lại Văn Miếu Quốc Tử Giám ở Đông Kinh, mở trường đào tạo những lộ, mở khoa thi and được cho phép người nào có học đều đc tham gia dự thi. Số đông dân đều phải sở hữu thể đến lớp, đi thi trừ các kẻ phạm tội and làm nghề ca hát.

Ở những đạo phủ có trường công. Nhà nước tuyển chọn người giỏi, có đạo đức để gia công thầy giáo. Content học hành thi tuyển là sách của nhà Nho. Thời Lê sơ (1428-1527) tổ chức triển khai đc 26 khoa thi TS, lấy đỗ 989 TS, 20 trạng nguyên. Riêng thời Lê Thánh Tông, tổ chức triển khai đc 12 khoa thi TS, lấy đỗ 501 TS, 9 trạng nguyên.

Học chế thời Lê giải phóng và mở rộng hơn những xa xưa, không cấm con em của mình nhà thường dân đến lớp như thời nhà Lý, nhà Trần. Dữ liệu học hành thì gồm mấy bộ Tứ Thư, Ngũ Kinh tinh túy, Bắc sử (Sử China). Chiêu thức giáo dục chỉ có 2 nguyên lý chủ chốt là trừng phạt bằng roi vọt and học thuộc lòng. Không chỉ có vậy còn nguyên lý tái diễn tâm lý cổ nhân and màn trình diễn bằng các câu sáo rỗng[11].

Lê Thánh Tông khởi nguồn and cho lập bia TS lần thứ nhất ở Quốc Tử Giám – Văn Miếu Quốc Tử Giám vào thời điểm năm 1484, những đời vua sau đây liên tục bổ sung cập nhật thêm những tấm bia vinh danh mới. Cùng theo với việc thiết kế và xây dựng thiết chế mới, Lê Thánh Tông tăng mạnh trở nên tân tiến giáo dục, huấn luyện và giảng dạy nhân tài. Ngoài Hàn lâm viện, Quốc sử viện, nhà Thái học, Văn Miếu Quốc Tử Giám là các đơn vị văn hóa truyền thống, giáo dục to, Lê Thánh Tông còn cho xây kho bí thư chứa sách, nổi bật đã sáng lập Hội Tao Đàn gồm có các nhà văn hóa truyền thống có tiếng đương thời mà Lê Thánh Tông là Tao Đàn chủ tướng. Việc thi tuyển, học hành liên tiếp and tương đối nhiều TS, trạng nguyên đỗ đạt and thành danh.[cần dẫn nguồn]

Thời Lê sơ, Nho giáo chiếm vị trí đặt duy nhất; Phật giáo and Đạo giáo bị giảm bớt. Phật giáo bị đẩy lui xuống hoạt động ở những làng xã, trong những khi đó Nho giáo lại được đánh giá trọng and lên ngôi, nổi bật là xung quanh vị trí triều đình and giới Nho học. Đó là nổi biệt chính của thời kỳ này. Mặt còn lại do trước đây chịu sự tận diệt của nhà Minh nên nhiều chùa chiền, hoàng cung and những phật tử trở nên tân tiến bùng cháy rực rỡ ở những triều đại nhà Lý, nhà Trần đã biết thành xóa khỏi.

Mạng lưới hệ thống Nho giáo này do phong kiến nhà Lê bắt chước theo nhà Minh của China. Người học hoàn hảo không người nào đc phát huy quan điểm riêng của chính bản thân mình, cấm chỉ hòa bình tâm lý. Nhà nghiên cứu và điều tra Đào Duy Anh nhận định rằng kiểu người điển hình nổi bật do chiêu trò giáo dục này huấn luyện và giảng dạy là người hủ nho trọn vẹn trung thành với chủ với chính sách quân gia chủ Lê[12].

Pháp luật[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Luật Hồng Đức

Về điều khoản, Bộ Quốc triều hình luật của nhà Hậu Lê đã đc hoàn thành trong thời Lê Thánh Tông, nên còn gọi là Luật Hồng Đức. Với bộ luật này, Đại Việt đã tạo nên một Chính phủ pháp quyền sơ khởi and thuộc loại sớm trên cộng đồng. Lê Thánh Tông đã lấy các ý kiến của nho giáo làm hệ tâm lý, lãnh đạo việc biên soạn, cho ra đời điều khoản, nhằm mục đích thể chế hóa một Chính phủ phong kiến Đại Việt, với truyền thống lịch sử nhân nghĩa, lấy dân làm gốc.

Content chính của cục luật là bảo đảm nghĩa vụ và quyền lợi của vua hoàng tộc; bảo đảm nghĩa vụ và quyền lợi của quan lại and ách thống trị địa chủ phong kiến. Đặc điểm bộ luật có các điều luật bảo đảm chủ quyền lãnh thổ nước nhà, khích lệ trở nên tân tiến tài chính, gìn giữ các truyền thống lịch sử tốt lành của dân tộc bản địa, bảo đảm một số trong những nghĩa vụ và quyền lợi của cô gái.[13]

Thế giới[sửa | sửa mã nguồn]

220px Vietnam 15th C kneeling courtier in mongol dress stoneware IMG 9466 Museum of Asian Civilisation

Tượng người Mông Cổ – đồ gốm Chu Đậu thế kỷ XV

Trong thế gới, giai cấp nông dân chiếm tuyệt đại đa lượng người sống đa số ở nông thôn. Họ có không nhiều nếu không muốn nói là rất ít hoặc không tồn tại ruộng đất phải cày ruộng đất công, nộp tô thuế, đi phục dịch cho Chính phủ (đi lính, đi phu…) hoặc là phải cày cấy ruộng thuê của địa chủ, quan lại and phải nạp một trong những phần hoa lợi (gọi là tô) cho chủ ruộng.

Nông dân là giai cấp bị bóc lột nghèo nàn trong thế gới. Những tầng lớp thương nhân, thợ bằng tay càng ngày càng đông hơn; họ phải nạp thuế cho Chính phủ and chưa được thế gới phong kiến coi trọng.

Nô tì là những tầng lớp thấp kém nhất trong thế gới gồm có toàn bộ cơ thể Việt, người Hoa, dân tộc bản địa ít người. Điều khoản nhà Lê giảm bớt ngặt nghèo việc bán mình làm nô hoặc bức dân hòa bình làm nô tì. Nhờ vậy con số nô tì giảm dần.[14]

Nhờ chế độ khuyến nông, cuộc sống đời thường của nhân dân đc không chuyển biến, dân sinh gia tăng. Nhiều làng mới đc Ra đời. Những nhà nghiên cứu và điều tra VN tự nhận Đại Việt đã biến đổi thành một nước nhà có uy thế trong xung quanh vị trí khu vực đông nam á.

Văn học, khoa học, thẩm mỹ[sửa | sửa mã nguồn]

220px National Museum Vietnamese History 65 %28cropped%29

Phiên bản bia Vĩnh Lăng, Lam Kinh, TP Hà Nội

Bài chi tiết: KHKT Đại Việt thời Lê Sơ and Nghệ thuật và thẩm mỹ Đại Việt thời Lê Sơ

  • Văn học chữ Hán liên tục chiếm điểm mạnh, có đồng loạt tập văn thơ đình đám. Văn học chữ Nôm giữ một vị trí đặt quan trọng. Văn thơ chữ Hán có các sản phẩm thực tế đình đám như: Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo, Quỳnh uyển cửu ca,… Văn thơ chữ Nôm có Quốc âm thi tập, Hồng Đức quốc âm thi tập, Thập giới cô hồn quốc ngữ văn v.v…[15]. Không chỉ có vậy, văn học thời Lê Sơ xuất hiện thêm một bộ phận người sáng tác chuyên dụng văn học làm công cụ chỉ để mệnh danh hoàng đế. Phần đông những sản phẩm thực tế loại đó được viết với lời lẽ rất trau chuốt, ý tứ cầu kỳ and cảm tình giả tạo[16].
  • Sử học có sản phẩm thực tế: Đại Việt sử ký (10 quyển) của Lê Văn Hưu, Đại Việt sử ký toàn thư (15 quyển) của Ngô Sĩ Liên, Lam Sơn thực lục của Đường Nguyễn Trãi, Đại Việt thông giám của Vũ Quỳnh, Việt giám thông khảo tổng luận của Lê Tung, Hoàng triều quan chế,…
  • Địa lý học có sách Hồng Đức maps, Dư địa chí, An Nam hình thăng đồ,… của Đường Nguyễn Trãi.
  • Y học có công trình xây dựng Bản thảo thực vật toát yếu của Phan Phu Tiên and Bảo anh lương phương của Nguyễn Trực.
  • Toán học có những sản phẩm thực tế Đại thành toán pháp của Lương Thế Vinh, Lập thành toán pháp của Vũ Hữu.
  • Không chỉ có vậy, thời Lê sơ cũng cho biên soạn Điển lệ là loại sách tổ hợp thành tựu của đa số ngành. Bộ Thiên Nam dư hạ tập gồm 100 quyển của Lê Thánh Tông cũng là 1 ví dụ chi tiết.
  • Nghệ thuật và thẩm mỹ sân khấu như ca múa nhạc, chèo, tuồng đc hồi sinh gấp rút and trở nên tân tiến nhất là chèo tuồng. Âm nhạc cung đình đc dựng nên từ thời Lê Thái Tông.
  • Nghệ thuật và thẩm mỹ phong cách thiết kế and điêu khắc thời Lê sơ dấu hiệu chi tiết and bùng cháy ở những công trình xây dựng lăng tẩm hoàng cung tại Lam Kinh, các đồ đạc và vật dụng sót lại đã cho chúng ta thấy kỹ năng tay nghề tinh tế, tư duy mô hình to của nghệ nhân đương thời. Bây giờ sót lại một số trong những dấu vết của Lam Kinh ở Thanh Hóa như nền cột, bậc thềm, một số trong những loài vật bằng đá điêu khắc. Hoàng cung Lam Kinh thiết kế và xây dựng trên một khu đất nền hình chữ nhật dài 314 mét rộng 254 mét, có tường thành phủ bọc dày 1m. Trong số bia đá, đình đám nhất là bia Vĩnh Lăng (viết về Lê Thái Tổ).

Tổ chức triển khai quân đội[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Quân đội nhà Lê Sơ

Nhà vua Lê Thánh Tông ra sắc chỉ thứ nhất là chỉnh đốn lại quân đội, đôn đốc and triển khai quy trình để tăng mạnh những tài năng chiến đấu của rất nhiều vệ quân năm đạo. Việc canh phòng and cẩn thận về sự việc biên cương rất ngặt nghèo and cảnh giác nên triều đình nhà Minh rất tôn trọng and có phần lo lắng. Lê Thánh Tông cải thiện quân đội trẻ khỏe về mặt tổ chức triển khai, trước đây quân đội chia thành 5 đạo vệ quân, nay đổi làm 5 phủ đô đốc. Mỗi phủ có vệ, sở. Sát bên còn tồn tại 2 đạo nội, ngoại, gồm nhiều ti, vệ.

Ngoài tổ chức triển khai quân trực thuộc, Lê Thánh Tông còn chăm chú đội quân quân dự bị ở những bản địa gọi là chính sách Ngụ binh ư nông: khi nước nhà có giặc ngoại xâm thì toàn bộ tổng thể quân lính đều tại ngũ chiến đấu cùng toàn dân; khi tự do thì thay phiên nhau về làm ruộng. Phát hành 43 điều quân chính là luật quân đội Lê Thánh Tông cho ra đời đã cho chúng ta thấy kỷ luật quân đội của ông rất ngặt nghèo, có sức chiến đấu cao.

Quân đội có hai bộ phận chính: quân ở triều đình and quân ở những bản địa; gồm có bộ binh, thuỷ binh, tượng binh, kỵ binh. Vũ khí quân sự chiến lược bên dưới thời Lê Thánh Tông đã có rất nhiều các văn minh vươn tầm; gồm súng hỏa mai, đao, kiếm, giáo, mác, cung, tên, hỏa đồng, hỏa pháo. Đc trang bị rất là vừa đủ, hùng mạnh.[cần dẫn nguồn]

Hằng năm quân lính đc rèn luyện võ nghệ chiến trận. Vùng biên giới đều phải sở hữu thu xếp quân đội mạnh canh phòng and bảo đảm không để xâm lấn.

Giải phóng và mở rộng chủ quyền[sửa | sửa mã nguồn]

Đánh Chiêm Thành[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo: Cuộc chiến tranh Việt-Chiêm 1471 and Nam tiến

Chúa Chiêm Thành là Trà Toàn bỏ tiến cống nhà Lê, thường xâm lấn biên giới hướng phía nam Đại Việt. Năm 1470, Trà Toàn sai sứ thần sang cầu viện nhà Minh, thân hành đem 10 vạn quân thủy, bộ cùng voi ngựa đến đánh úp Hóa Châu. Viên tướng trấn giữ Hóa Châu Phạm Văn Hiển chống không nổi, phải ngừng hoạt động thành chống giữ, cho những người phi ngựa đem văn thư cáo cấp về Đông Kinh.

Tháng 10 năm ấy, Lê Thánh Tông sai sứ đem việc Chiêm Thành đánh úp biên giới sang báo cáo giải trình với nhà Minh[17], and thân chinh cầm 200.000 quân tiến vào đất Chiêm Thành. Tháng ba năm 1471, kinh đô Đồ Bàn của Chiêm Thành thất thủ. Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư, hơn 30.000 người Chiêm bị tóm gọn, trong những số đó có chúa Trà Toàn. 40.000 lính Chiêm Thành đã tử chiến.

Bấy giờ một tướng Chiêm là Bô Trì Trì chạy về đất Phan Lung, cử sứ sang cống and xin xưng thần với Đại Việt. Theo VN Sử lược, Thánh Tông có ý muốn tạo nên Chiêm Thành yếu đi, mới chia đất Chiêm ra làm 3 nước, phong 3 quốc vương: 1 nước gọi là Chiêm Thành, 1 nước nữa là Hóa Anh and 1 nước nữa là Nam Phan[18].

Sau khoản thời gian Trà Toàn bị tóm gọn, em là Trà Toại trốn vào núi, sai người sang cầu giúp nhà Minh and xin phong vương. Đc tin, Lê Thánh Tông sai Kỳ Q công Lê Niệm đem 3 vạn quân vào đánh, Trà Toại bị tóm gọn giải về kinh. Trong tương lai, Minh Hiến Tông sai sứ sang bảo Thánh Tông phải trả đất cho Chiêm Thành, nhưng ông nhất quyết không chịu.

Sau thành công, Lê Thánh Tông triển khai chế độ mới, bình định and Việt hóa dân chúng người Chiêm Thành and sáp nhập chủ quyền miền bắc bộ Chiêm Thành (từ đèo Hải Vân tới bắc Phú Yên ngày này) vào Đại Việt. Tháng sáu năm 1471, chủ quyền miền bắc bộ Chiêm Thành đc lập thành thừa tuyên Quảng Nam and vệ Thăng Hoa.

Đánh Bồn Man, dẹp Lão Qua[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo: Bồn Man, Cuộc chiến tranh Đại Việt – Lan Xang (1478-1480), Lão Qua, and Xaiyna Chakhaphat

Bồn Man, chủ quyền gồm miền tây Nghệ An, tỉnh Huaphanh and tỉnh Sơn La ngày này, trước đó đã xin nội thuộc Đại Việt, đổi thành châu Quy Hợp bên dưới quyền những tù trưởng họ Cầm, tiếp nối đổi thành phủ Trấn Ninh, and đặt quan phủ huyện để trị vì. Nay Cầm Công, với việc trợ giúp của những người Lão Qua, đánh đuổi quân Đại Việt, rồi ra quân chống giữ với quan quân.

Năm 1479, có tù trưởng xứ Bồn Man là Cầm Công làm phản, xúi giục người Lão Qua cầm binh quấy nhiễu miền tây Đại Việt[19].

Lê Thánh Tông sai Thái uý Lê Thọ Vực cùng những tướng Trịnh Công Lộ, Lê Đình Ngạn, Lê Lộng and Lê Nhân Hiếu chia quân làm 5 đạo đi từ Nghệ An, Thanh Hóa and Hưng Hóa đánh đuổi quân Lão Qua tới sông Kim Sa giáp với Miến Điện[20]. Quân Đại Việt toàn thắng[21].

Lê Thánh Tông bèn ngự giá thân chinh, nhưng lúc tới Phù Liệt, đc tin quân Đại Việt thắng Lão Qua thì rút về and cử Kỳ Q công Lê Niệm đem quân đi đánh. Tác dụng là những người dân Bồn Man ra hàng, tù trưởng là Cầm Công cũng tử chiến.[cần dẫn nguồn]

Tiếp nối, Thánh Tông phong người họ Cầm Công là Cầm Đông làm Tuyên úy Đại sứ and đặt lại quan cai quản như trước đó, đặt vùng đất mới này là xứ Trấn Ninh.

Ngoại giao[sửa | sửa mã nguồn]

Với China[sửa | sửa mã nguồn]

Đến thời Lê Thánh Tông, quân Đại Việt trở nên tân tiến mạnh, xâm lược Lào, Chiêm nên gây đc sự chăm chú, Đại Minh lấy lễ nghĩa mà đãi Đại Việt, mối quan hệ giữa hai nước vẫn đc tự do[21].

Bài chi tiết: Vụ việc biên giới Việt-Trung thời Hậu Lê

Đại Việt bấy giờ có lệ xưng thần với nhà Minh, nhưng những vua Lê vẫn phòng bị mặt bắc. Đôi lúc phía 2 bên vẫn xẩy ra các vụ lấn cướp biên giới qua lại, có các thổ dân sang quấy nhiễu, thì lập tức vua Lê cho quan quân lên dẹp yên and cho sứ sang China để phân giải mọi sự cho công khai minh bạch. Suốt từ thời Lê Thái Tông đến Lê Thánh Tông, trong khoảng thời gian gần 50 năm tiếp tục xẩy ra các vụ mâu thuẫn tranh chấp vùng biên giới tây-bắc hoặc phía đông bắc, nhưng sau cuối không xẩy ra cuộc chiến tranh.

Lê Thánh Tông thường bảo với triều thần:

Với những nước khu vực đông nam á[sửa | sửa mã nguồn]

Sau khoản thời gian Đại Việt đánh hạ Chiêm Thành, nhiều quốc gia láng giềng phía Tây bước đầu cử sứ thần đến thông hiếu. Cách nhìn của Vua Lê Thánh Tông là vừa tiếp đãi, vừa dè chừng họ. Năm 1485, hoàng đế ra lệnh vệ Cẩm y phải ngặt nghèo tiếp rước and canh giữ, đề phòng những sứ giả Chiêm Thành, Lão Qua (Lan Xang), Xiêm La (những nước nhà thuộc Đất Nước Thái Lan), Trảo Oa, Lộ Lạc (Malakka) dò xét nội tình Đại Việt.[cần dẫn nguồn]

Những Nhà vua and Hoàng hậu nhà Lê sơ[sửa | sửa mã nguồn]

List[sửa | sửa mã nguồn]

Miếu hiệu Thụy hiệu Tên húy Năm Niên hiệu Lăng Vk
Thái Tổ Thống Thiên Khải Vận Thánh Đức Thần Công Duệ Văn Anh Vũ Khoan Minh Dũng Trí Hoàng Nghĩa Chí Minh Đại Hiếu Cao Nhà vua Lê Lợi 1428-1433 Thuận Thiên Vĩnh Lăng Cung Từ Cao Hoàng hậu
Thái Tông Kế Thiên Thể Đạo Hiển Đức Thánh Công Khâm Minh Văn Tư Anh Duệ Triết Chiêu Hiến Kiến Trung Văn Nhà vua Lê Nguyên Long 1433-1442 Thiệu Bình (1434-1439)
Đại Bảo (1440-1442)
Hựu Lăng [[Tuyên Từ Văn Hoàng hâu]Quang Thục Văn Hoàng hậu
Nhân Tông Khâm Văn Nhân Hiếu Tuyên Minh Thông Duệ Tuyên Nhà vua Lê Bang Cơ 1442-1459 Thái Hòa (1443-1453)
Diên Ninh (1454-1459)
Nguyên Lăng
Lệ Đức hầu Lê Nghi Dân 1459-1460 Thiên Hưng (1459-1460)
Thánh Tông Sùng Thiên Quảng Vận Cao Minh Quang Chính Chí Đức Đại Công Thánh Văn Thần Vũ Đạt Hiếu Thuần Nhà vua Lê Tư Thành
(Lê Hạo)
1460-1497 Quang Thuận (1460-1469)
Hồng Đức (1470-1497)
Chiêu Lăng Huy Gia Thuần Hoàng hậu
Nhu Huy Hoàng hậu
Hiến Tông Thể Thiên Ngưng Đạo Mậu Đức Chí Chiêu Văn Thiệu Vũ Tuyên Triết Khâm Thành Chương Hiếu Duệ Nhà vua Lê Tranh[22]
(Lê Tăng)[23]
(Lê Huy)[23]
1497-1504 Cảnh Thống Dụ Lăng Trang Thuận Duệ Hoàng hậu
Chiêu Nhân Duệ Hoàng hậu
Từ Trinh Liêm Hoàng hậu
Túc Tông Chiêu Nghĩa Hiển Nhân Ôn Cung Uyên Mặc Đôn Hiếu Doãn Cung Khâm Nhà vua Lê Thuần 1504 Thái Trinh Kinh Lăng
Uy Mục Đế Lê Tuấn
(Lê Huyên)
1505-1509 Thái Trinh
Đoan Khánh
An Lăng Trần Hoàng hậu
Tương Dực Đế Lê Oanh 1510-1516 Hồng Thuận Nguyên Lăng Khâm Đức Hoàng hậu
Lê Quang Trị[24] 1516
Chiêu Tông Thần Nhà vua Lê Y
(Lê Huệ)
1516-1522 Quang Thiệu Vĩnh Hưng Lăng Gia Khánh hoàng hậu
Lê Bảng 1518-1519 Đại Đức
Lê Do 1519 Thiên Hiến
Cung Nhà vua Lê Xuân
(Lê Lự)
1522-1527 Thống Nguyên Hoa Dương Lăng Nguyễn Quý phi
Đào Quý phi

Liệt kê[sửa | sửa mã nguồn]

Những Nhà vua[sửa | sửa mã nguồn]

  • Lê Lợi
  • Lê Nguyên Long
  • Lê Bang Cơ
  • Lê Nghi Dân
  • Lê Tư Thành
  • Lê Tranh
  • Lê Thuần
  • Lê Tuấn
  • Lê Oanh
  • Lê Quang Trị
  • Lê Y
  • Lê Bảng
  • Lê Do
  • Lê Xuân

Những Hoàng hậu[sửa | sửa mã nguồn]

  • Phạm Thị Ngọc Trần
  • Nguyễn Thị Anh
  • Ngô Thị Ngọc Dao
  • Nguyễn Thị Hằng
  • Nguyễn Thị Hoàn
  • Nguyễn Thị Cận
  • Mai Ngọc Đỉnh
  • Trần Thị Tùng
  • Nguyễn Thị Đạo
  • Phạm Thị Ngọc Quỳnh

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục dẫn 2 thuyết: 1. Trần Cảo tự sát. 2. Trần Cảo tự biết mình không tồn tại công lao gì, mọi cá nhân không phục, bèn lén vượt biển, trốn đến ải Cổ Lộng. Lê Lợi sai người chạy theo, giết chết
  2. ^ tên China chỉ một quốc gia trung đại Palem bang ở Sumatra, người ta cũng thường đồng nhất Tam phật Tề với quốc gia Srivijaya (Thất Lợi Phật Thệ) đc nghe biết từ thời điểm cuối thế kỷ VII ở vùng này.
  3. ^ Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ, sách đã dẫn, tr 1083.
  4. ^ Đại Việt sử ký toàn thư, quyển 14
  5. ^ tức là những phủ Thiệu Thiên (sau là Thiệu Hoá), Hà Trung and Tĩnh Gia thuộc trấn Thanh Hoa (nay là tỉnh Thanh Hoá).
  6. ^ Yên Lãng: nay là chùa Láng ở Q Quận Đống Đa, TP Hà Nội.
  7. ^ Quân Sơn Tây: chỉ quân của bọn Nguyễn Kính, Hoàng Duy Nhạc.
  8. ^ Con Đăng Dung là Đăng Doanh lấy con gái Trần Chân
  9. ^ Trần Trọng Kim, VN sử lược, tr 81
  10. ^ Đào Duy Anh, sách đã dẫn, tr 332.
  11. ^ Đào Duy Anh, sách đã dẫn, tr 338.
  12. ^ Đào Duy Anh, sách đã dẫn, tr 338-339.
  13. ^

    “MỘT SỐ NỘI DUNG VÀ GIÁ TRỊ CƠ BẢN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG MỘT SỐ NỘI DUNG VÀ GIÁ TRỊ CƠ BẢN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG “QUỐC TRIỀU HÌNH LUẬT”. Bản gốc tàng trữ ngày một tháng một năm 2009. Truy vấn ngày 7 tháng 12 năm 2008.

  14. ^ ĐẠI VIỆT THẾ KỈ XV- THỜI LÊ SƠ trên trang web của Đảng Cộng sản VN.
  15. ^ Lỗi chú thích: Card <refvàgt; sai; không tồn tại content trong card ref mang tên Đại Việt thế kỉ XV – Thời Lê Sơ
  16. ^ Dịch giả Nguyễn Khắc Thuần. Tủ sách ĐH Khoa học thế gới and mang tính nhân văn. Năm 1997. Tr.195 – 130.
  17. ^ Trần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr. 101.
  18. ^ VN Sử Lược, sách đã dẫn, tr. 101.
  19. ^ Lão Qua, tức Luang Prabang, là đất Thượng Lào ở về phía Tây Bắc Việt bấy giờ. Có cách gọi khác là nước Nam Chướng. Trần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr. 101.
  20. ^ Theo địa dư China, sông Kim Sa là khúc trên sông Trường Giang. Sông này chảy qua tỉnh Tây Khương and Tứ Xuyên. Đây chắc rằng nhà chép sử lẫn với khúc sông Lan Thương trên sông Mê Kông.
  21. ^ aăTrần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr. 102.
  22. ^ Theo VN sử lược của Trần Trọng Kim.
  23. ^ aăTheo Đại Việt sử ký toàn thư.
  24. ^ Nguyễn Khắc Thuần, Việt sử giai thoại – Tập 5, tr. 123.

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • Lê Lợi
  • Lê Thánh Tông
  • Nhà Mạc
  • Mạc Đăng Dung
  • Vua VN
  • Vụ việc biên giới Việt-Trung thời Hậu Lê
  • Kinh tế Đại Việt thời Lê Sơ
  • Hành chính Đại Việt thời Lê sơ

Tìm hiểu thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Đại Việt Sử ký Toàn thư
  • Đại Việt Thông sử
  • Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục
  • Viện sử học (2007), Lịch sử hào hùng VN, tập 3, Nhà xuất bản Khoa học thế gới
  • Đào Duy Anh (2002), Lịch sử hào hùng VN từ xuất xứ đến thế kỷ XIX, Nhà xuất bản Văn hóa truyền thống Thông báo

Kết nối ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

  • (tiếng Anh) Annam Tàng trữ 2006-12-03 tại Wayback Machine, tích lũy những đoạn dữ liệu Minh Thực Lục (明實錄) của nhà Minh về Đại Việt, trong những số đó có rất nhiều phần ảnh hưởng đến thời kỳ trị vì của nhà Hậu Lê.
Nhiệm kỳ trước đó:
Bắc thuộc lần IV (Lịch sử hào hùng VN)
Triều đại VN
1428-1527
Tiếp sau:
Nhà Mạc

Bài Viết: Nhà Lê sơ là gì? Chi tiết về Nhà Lê sơ mới nhất 2022

Nguồn: blogsongkhoe365.vn

Xem:  Curtis Jones (cầu thủ bóng đá) là gì? Chi tiết về Curtis Jones (cầu thủ bóng đá) mới nhất 2022

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.