Lịch sử Đế quốc La Mã là gì? Chi tiết về Lịch sử Đế quốc La Mã mới nhất 2022

250px Roman Empire map

Sự điều chỉnh về cương thổ của Cộng hòa La Mã, Đế quốc La Mã and Đế quốc Đông La Mã qua từng quy trình trở nên tân tiến. Hình động, bấm chuột vào để nhìn sự điều chỉnh chủ quyền lãnh thổ qua từng thời kỳ.

Lịch sử của Đế quốc La Mã trải dài qua 16 thế kỷ, được coi như xuất phát điểm từ năm 27 TCN với việc lên ngôi của nhà vua Augustus[1] and có rất nhiều mốc kết thúc khác biệt, gồm có sự phân loại ở đầu cuối thành Tây La Mã and Đông La Mã vào khoảng thời gian 395,[2] sự bại vong của Đế quốc Tây La Mã vào khoảng thời gian 476[3] and ở đầu cuối là sự bại vong của Đế quốc Đông La Mã vào khoảng thời gian 1453.[4]

Lịch sử của Đế quốc La Mã gồm có nhiều quy trình trở nên tân tiến của Chính phủ La Mã. Nó gồm có Đế chế La Mã cổ đại, thời kỳ bị chia thành Đế quốc Tây La Mã and Đế quốc Đông La Mã, and lịch sử của Đế quốc Đông La Mã (còn được gọi là Đế chế Byzantine) trong thời Trung cổ.

Nhà vua La Mã là các người đầu tàu đế chế. Người La Mã không cần sử dụng đúng đắn một từ cụ thể chi tiết để chỉ thương hiệu này. Có các từ đc cần sử dụng là imperator, augustus, caesar and princeps đều phải sở hữu nghĩa tương đồng với nhà vua. Nói tóm lại, dù mang thương hiệu nào thì nhà vua La Mã cũng là nhà chỉ đạo thượng thừa của La Mã and nắm trong lòng bàn tay lữ đoàn La Mã.

Một nguyên lý của La Mã là những vị nhà vua không sẽ phải theo phong cách cha truyền con nối, ít nhất là trên triết lý and trên trong thực tế thì cũng thường là vậy. Nhà vua mới có khả năng do nhà vua trước đây bổ nhiệm, do Viện nguyên lão, and/hoặc dân chúng, and/hoặc quân đội lựa chọn ra.

Trong thời hạn cuối của nền Cộng hòa[sửa | sửa mã nguồn]

220px Castro Battle of Actium

Vào thời điểm cuối thời Cộng hòa La Mã, Julius Caesar nổi lên, giành nhiều thành công trong số cuộc chiến bên phía ngoài and đè bẹp những kẻ địch chính trị của bản thân mình. Ông tiến lên nắm gia thế rộng lớn cả về chính trị lẫn quân sự chiến lược. Sự tập trung chuyên sâu gia thế vào tay Caesar đã làm lung lay thể chế Cộng hòa.

Sau khoản thời gian Caesar bị ám sát vào khoảng thời gian 44 TCN, đã có rất nhiều 1 cuộc nội chiến xẩy ra trong trong thời điểm tiếp theo sau. Sau cuối, Octavian (người đc Caesar bổ nhiệm thừa hưởng mình) đã giành thắng lợi trước mọi kẻ địch. Trong các số đó đáng cảnh báo nhất là năm 31 TCN ông đã vượt mặt tuyệt đối Mark Antony and Cleopatra trong trận Actium. Octavian cũng cho xử tử thiếu niên của Cleopatra là Caesarion (người có khả năng là người con trai duy nhất của Caesar).

Đã hết kẻ địch chính trị nào ngáng đường, Octavian trở về kinh thành La Mã để nắm quyền. Năm 27 TCN, ông đc Viện nguyên lão đề cao thành Augustus (mang nghĩa: người ở vị thế thượng thừa hoặc thiêng liêng). Ông biến thành vị nhà vua La Mã trước tiên and thời buổi Cộng hòa La Mã cũng ngã ngũ từ thời điểm năm này.

Thời buổi thịnh trị của Augustus (27 TCN-14)[sửa | sửa mã nguồn]

200px Statue Augustus

Tượng Augustus ở Prima Porta

Octavian hiểu rõ rằng sự chuyên quyền and cơ chế quân chủ là các thứ không thể đc người La Mã ưa thích. Các nhà quản lý độc tài trong thời Cộng hòa đều không nắm quyền đc lâu and event ám sát Julius Caesar vẫn còn đó đó để cảnh tỉnh Octavian. Octavian không mong muốn bị xem như 1 tên bạo chúa chuyên quyền, vì thế mà ông tìm cách thức hợp pháp hóa vị thế của bản thân mình trải qua Viện nguyên lão. Vào khoảng thời gian 27 TCN, Octavian có phát ngôn trao trả quyền hành của bản thân mình về tay Viện nguyên lão[5] một cách thức rất có đo lường. Viện nguyên lão, khi ấy gồm toàn những người dân ủng hộ ông và đã được ông dàn xếp trước, đã không đồng ý and khẩn cầu ông ở lại. Octavian chấp thuận đồng ý and biến thành Augustus.[6] Một thỏa thuận hợp tác đc xác định giữa Viện nguyên lão and Augustus, thường gọi là Thỏa thuận hợp tác thứ nhất, trao cho ông quyền hợp pháp để quản lý mỗi cá nhân. Augustus đã có được thứ mình cần, and từ đây xuất hiện thêm thời buổi thịnh trị Pax Romana của La Mã. Ông thường được coi như vị nhà vua vĩ đại nhất của Đế chế La Mã và cũng đã đặt các nền móng vững chắc và kiên cố cho việc trở nên tân tiến qua hàng thế kỷ của chính bản thân nó.

Nằm phí trong nước, Augustus ban sơ cải thiện trên diện rộng về quân sự chiến lược, chính trị and kinh tế tài chính. Các cải cách thức của ông cứu làm mát mẻ đi thực trạng mệt mỏi của Đế chế La Mã and củng cố cơ chế mới. Về mặt quân sự chiến lược, những lữ đoàn La Mã, vốn đạt tới mức số lượng cao trước đó chưa từng có (khoảng chừng 50) vì các cuộc nội chiến, đc Augustus sụt giảm còn 28. Những lữ đoàn có các kẻ mà lòng trung thành với chủ bị đặt nghi hoặc đều bị giải tán and nhiều lữ đoàn bị xáo trộn vào nhau. Augustus cũng tạo nên 8 lực lượng nổi trội để gìn giữ chủ quyền ở Italia, and để 3 đội trong những số đó ở kinh đô La Mã. Các lực lượng đó được gọi là Đội vệ sĩ của Nhà vua La Mã (tiếng Anh: Praetorian Guard). Về mặt chính trị, cái vỏ Cộng hòa vẫn còn đó, nhưng trong thực tế thì gia thế hầu hết phía trong tay ông. Về hành chính, Augustus giải bày quyền đề cử thống đốc những tỉnh với Viện nguyên lão. Những tỉnh khó điều hành và kiểm soát ở biên giới sẽ tiến hành điều hành quản lý bởi những người dân do ông chọn (đc gọi là những tỉnh của nhà vua). Những tỉnh phẳng lặng hơn thế thì thống đốc sẽ do Viện nguyên lão ra quyết định (đc gọi là những tỉnh của Viện nguyên lão)

Về mặt kinh tế tài chính, trước lúc Viện nguyên lão điều hành và kiểm soát ngân khố, Augustus định ra rằng tiền thuế từ những tỉnh của nhà vua sẽ tiến hành chuyển vào Fiscus (một ngân khố riêng của nhà vua). Vấn đề đó khiến Augustus cũng trở nên giàu hơn hết Viện nguyên lão and dư dả tài lộc để bảo đảm an toàn sự trung thành với chủ của binh lính. Trong các những tỉnh của nhà vua, nổi trội có Ai Cập là một vùng rất đa dạng, and những cá thể Viện nguyên lão thậm chí là còn chưa được phép sắp tới đây. Vào khoảng thời gian 23 TCN, Augustus xác định Thỏa thuận hợp tác thứ 2 giữa ông and Viện nguyên lão, về danh nghĩa thì vị thế của ông có điều chỉnh, nhưng gia thế thì vẫn rộng lớn như trước đó. Quang vinh của ông to tới cả người ta thay tên tháng tám để vinh danh ông (August).

Ở bên phía ngoài, Augustus hoàn tất cuộc chinh phục Hispania and một vài viên tướng cứu chủ quyền lãnh thổ Đế chế giải phóng và mở rộng hơn ở Bắc Phi and Tiểu Á. Ông cũng triển khai các cuộc xâm lược vào Illrya, Moesia, Pannonia (phía Nam sông Danube) and Germania (phía Tây sông Elbe). Mở màn mọi chuyện tiện lợi nhưng rồi người Illyria nổi dậy and 3 lữ đoàn La Mã bị những tộc người German do Arminius lãnh đạo diệt sạch trong trận rừng Teutoburg vào khoảng thời gian 9 của CN,[7] khiến đà tiến của đế chế bị chặn đứng tại chỗ này. Augustus không liều lĩnh tiến quân thêm lần nữa mà chỉ giữ chặt những vùng bờ tây sông Rhine and triển khai các cuộc cướp phá trả đũa. theo đó về sau, sông Rhine and sông Danube biến thành biên giới của Đế quốc La Mã ở phía Bắc.

Vương triều Julio-Claudia (14-68)[sửa | sửa mã nguồn]

Augustus qua đời để lại ba cháu trai đc sinh hạ bởi con gái của ông là Julia To, gồm Gaius Caesar, Lucius Caesar and Agrippa Postumus. Không có bất kì ai trong những số đó còn sống để kế vị ông. Ngôi vị chính vì vậy được nhận đến Tiberius, vốn là con riêng của Livia (bà xã thứ ba của Augustus) với chồng cũ là Tiberius Nero. Augustus là người được coi là dòng họ Julia, 1 trong các dòng dõi quý tộc nhiều năm nhất ở kinh đô La Mã, còn Tiberius được coi là dòng họ Claudia, cũng nhiều năm chẳng kém gì dòng họ Julia. Ba người kế vị tiếp nối đều được coi là dòng họ Claudia hoặc Julia nên quy trình đó được gọi là vương triều Julio-Claudia.

Tiberius (14-37)[sửa | sửa mã nguồn]

Trong thời hạn đầu triều đại Tiberius ra mắt thái bình khi ông đảm bảo đc gia thế của Đế quốc La Mã and làm đầy thêm ngân khố. Tuy vậy tiếp nối Tiberius cũng trở nên hoang tưởng and hay nghi ngại. Năm 19, không ít người quy tội cho ông vì cái chết của những người cháu là Germanicus,[8] vốn là một danh tướng nhiều người biết đến. Năm 23, đến lượt con ruột của Tiberius là Julius Caesar Drusus cũng chết. Vị nhà vua ban sơ 1 loạt các phiên tòa xét xử xử tội mưu phản and những màn tra tấn hành hạ.

Tiberius giao quyền cho 1 viên tướng là Lucius Aelius Sejanus rồi tới hòn đảo Capri ở ẩn từ thời điểm năm 26.[9] Sejanus ban sơ củng cố gia thế and ông cũng thường xuyên các màn hành hạ của Tiberius. Vào khoảng thời gian 31, Sejanus đc phong là đồng Chấp chính quan (tiếng Anh: consul) cùng Tiberius and cưới cháu gái của nhà vua là Livilla. Tuy vậy, ngay trong thời hạn đó, ông lại bị chính thứ mà tôi đã tận dụng để gia công bàn đạp tiến thân hại chết: sự hoang tưởng run sợ của Tiberius. Sejanus and phe phái của ông bị kết tội mưu phản and xử tử. Các vụ hành hạ thường xuyên kéo dãn cho đến lúc Tiberius chết vào khoảng thời gian 37.

Caligula (37-41)[sửa | sửa mã nguồn]

Gaius (thường đc gọi là Caligula), thiếu niên của Germanicus and Agrippina To, đc chọn làm người kế vị. Ông bà nội của Caligula là Nero Claudius Drusus and Antonia Minor, ông bà ngoại của ông là Marcus Vipsanius Agrippa and Julia To. Chính vì như vậy nên ông là hậu duệ của tất cả Augustus and Livia.

220px Cor aabr001903

Tranh ảnh Caligula vào thời Phục hưng

Caligula đc mỗi cá nhân dân La Mã tung hô khi mới lên ngôi vì người ta vẫn còn đó rất yêu thích cha ông là Germanicus.[10] Vị tân vương mở màn mạch lạc không gặp trở ngại, ngã ngũ các màn tra tấn từ thời Tiberius. Nhưng rồi Caligula tự nhiên bị bệnh thần kinh and hóa điên. Ông gây nên 1 loạt chuyện điên rồ. Theo sử sách lưu lại, Caligula đòi đưa con ngựa Incitatus của bản thân mình vào Viện nguyên lão.[11] Ông còn hạ lệnh đưa quân xâm lược hòn đảo Anh để chiến đấu với thần biển Neptune, nhưng giữa chừng lại dừng chân ở bãi biển, tiếp nối Caligula cầm gươm chém cuồng loạn xuống biển rồi ra lệnh cho quân sĩ làm trò hề khi đi thu nhặt vỏ sò làm chiến lợi phẩm.[12] Nhiều kỹ năng là Caligula đã loạn luân với ba người chị em ruột của bản thân mình.[13] Ông còn đòi dựng tượng mình ở đền thờ Herod, suýt chút nữa làm cho làm loạn nếu như không có vị vua Agrippa I can ngăn.[14] Caligula có trò vui là bí hiểm giết hại người khác tiếp nối mời họ tới hoàng cung của bản thân mình. Khi họ chưa tới, ông ta nói đùa rằng chắc rằng họ đã tự tử.[15]

Năm 41, triều đại bệnh hoạn của Caligula đc ngã ngũ khi ông bị vị lãnh đạo đội cận vệ là Cassius Chaerea tổ chức triển khai ám sát.[16] Người duy nhất còn sót lại trong GĐ hoàng tộc đặt lên ngôi là chú của Caligula, Claudius.

Claudius (41-54)[sửa | sửa mã nguồn]

Claudius là em của Germanicus and trước đó luôn bị coi là một kẻ ngu ngốc and có khả năng trạng yếu ớt.[17] Tuy vậy ông là một nhà quản lý giỏi, không xẩy ra hoang tưởng chừng như Tiberius hay cuồng loạn như Caligula. Ông đổi mới mạng lưới hệ thống hành chính and xử lý những sự việc ảnh hưởng tới công dân and Viện nguyên lão. Bên dưới thời Claudius, chủ quyền lãnh thổ của Đế chế đc giải phóng và mở rộng đáng kế với việc sáp nhập những tỉnh Thrace, Noricum, Pamphylia, Lycia, Judea and Mauretania,[18] cùng cuộc chinh phục xa nhất là tới hòn đảo Anh vào khoảng thời gian 43.[19] Claudius cũng cho tổ chức triển khai lại những tỉnh hướng phía đông của đế chế and xây một cảng ở Ostia Antica, cứu ngũ cốc có khả năng chuyển về kinh thành La Mã trong trường hợp thời tiết khắt khe.

Tuy vậy Claudius lại thất bại trong cuộc sống GĐ. Vk ông là Hoàng hậu dâm đãng Messalina phản bội ông and bị xử tử.[20] Kế tiếp ông cưới cháu mình là Agrippina Trẻ (em gái của Caligula), and có khả năng chính người cô bé đó đã đầu độc ông vào khoảng thời gian 54,[21] mở đường cho thiếu niên của bà ta là Lucius Domitius Nero lên ngôi nhà vua (Nero không hẳn là con của Claudius mà là con riêng của Agrippina với chồng trước là Gnaeus Domitius Ahenobarbus).

Nero (54-68)[sửa | sửa mã nguồn]

350px Siemiradzki Christian Dirce

Tranh A Christian Dirce của Henryk Siemiradzki diễn đạt cảnh một người cô bé theo đạo Thiên chúa bị hành quyết bằng cách thức dựng lại thần thoại về Dirce.

Nero chú tâm quan trọng vào ngoại giao, kinh tế, and góp phần nhiều vào văn hóa truyền thống. Ông cho xây nhiều nhà hát and khích lệ những trò mua vui trong đấu trường. Vấn đề đó làm dân cư thành La Mã rất thương yêu ông, dù rằng sự thật thì ông là một bạo chúa.

Triều đại của Nero đc ghi lại bằng một thắng lợi quân sự chiến lược and tiếp nối là hòa ước với Đế quốc Parthia (58–63),[22] 1 cuộc làm loạn bị dập tắt (60-61),[23] and việc thắt chặt sự contact với văn hóa truyền thống Hy Lạp.[24] Tuy vậy Nero lại là kẻ tự cao tự đại and luôn mệt mỏi với mẹ mình (ở đầu cuối ám sát bà vào khoảng thời gian 59).[25] Ông cũng luôn tìm cách thức đàn áp những người dân theo Thiên Chúa giáo, thường đổ tội cho họ là thủ phạm gây nên các không ổn định trong cơ chế của bản thân mình.

Nhiều nhà sử học nhận định rằng chính Nero đã hạ lệnh đốt kinh thành La Mã trong vụ cháy nổ nhiều người biết đến năm 64 để đưa chỗ thiết kế xây dựng các công trình xây dựng của bản thân mình.[26] 1 trong các các nguyên nhân khiến người ta nghĩ vậy là việc Nero tin mình là một vị thần and xây một hoàng cung tráng lệ và trang nghiêm cho ông ta (Domus Aurea) ngay trên đống đổ nát sau vụ cháy nổ.[27] Nero cũng nhân thời cơ này để vu tội phóng hỏa cho những giáo đồ Thiên chúa giáo and bức hại họ.[26]

Một vụ làm loạn của quân đội đã buộc Nero phải ẩn trốn vào khoảng thời gian 68. Đương đầu với sự bị xử tử bởi Viện nguyên lão, Nero đã tự sát.[28]

Năm của bốn nhà vua (68-69)[sửa | sửa mã nguồn]

340px Roman Empire 69AD

Đế quốc La Mã vào khoảng thời gian 69. Sau cái chết của Nero, bốn vị tướng hùng mạnh nhất trong Đế chế đã thay nhau chiếm giữ ngôi vị

Bài chi tiết: Năm của bốn nhà vua

Cái chết của Nero dẫn đến một trận chiến giành ngôi. Đây là lần trước tiên La Mã chứa một cuộc nội chiến Tính từ lúc sau cái chết của Mark Anthony vào khoảng thời gian 31 TCN. Bốn vị tướng hùng mạnh từ bốn vùng của Đế chế đã lần lượt đấu đá cùng nhau đặt lên ngôi. Từ thời điểm tháng 6 năm 68 đến tháng 12 năm 69, kinh thành La Mã đã lần lượt tận mắt chứng kiến sự thăng trầm của Galba, Otho and Vitellius, cho tới lúc Vespasian mở màn vương triều Flavia. Tiến trình này được coi như ví dụ vượt trội cho việc không yên tâm chính trị trong lịch sử Đế quốc La Mã, nó chứng minh rằng ngẫu nhiên vị tướng nào cũng tồn tại thể tranh giành ngai vàng, nếu đủ mạnh.[29]

Trước tiên, Galba (được những lữ đoàn ở Tây Ban Nha hậu thuẫn) đã tiến vào thành La Mã vào thời điểm tháng 6/68 and nắm quyền tới tháng một/69 thì bị ám sát. Otho lên ngôi, nhưng sau khoản thời gian để thua trận Bedriacum trước kẻ địch của bản thân mình là Vitellius (được những lữ đoàn German hậu thuẫn) thì ông đã tự sát. Vitellius đứng vững từ thời điểm tháng 4/69, nhưng rồi tới lượt ông cũng trở nên ám sát vào thời điểm tháng 12/69. Sau cuối, Vespasian (được những lữ đoàn ở đa phần của Đế chế hậu thuẫn) lên ngôi and ngã ngũ cuộc nội chiến.[30]

Vương triều Flavia (69-96)[sửa | sửa mã nguồn]

Triều Flavia dù ngắn ngủi nhưng đã hỗ trợ Đế chế bình ổn lại. Mặc dầu các nhà vua của thời kỳ đó đều bị chỉ trích vì nắm bắt vô số gia thế trong các công việc quản lý nhưng họ đã bỏ ra các cải cách thức cứu Đế chế đủ không chuyển biến để sinh tồn tới thế kỷ thứ III. Mặc dù vậy, cái căn cơ quân đội của mình đã dẫn đến việc tách ly khỏi Viện nguyên lão gia tăng and mức độ ách thống trị của mình cũng tiến gần hơn tới khái niệm nhà vua.

Vespasian (69-79)[sửa | sửa mã nguồn]

Vespasian thường xuyên tiến trình làm suy yếu Viện nguyên lão. Họ buộc phải biết ngày lên ngôi của Vespasian là ngày một tháng bảy (ngày quân đội tôn ông lên làm nhà vua), thay thế vì ngày 21 tháng 12 (ngày Viện nguyên lão chính thức chứng thực chuyện đó). Vào khoảng thời gian 73, Vespasian nắm luôn quyền tổ chức triển khai Viện nguyên lão. Ông tống cổ những cá thể phản đối mình and nâng tổng cộng cá thể của Viện nguyên lão lên số lượng 1000, với đông đảo những cá thể mới đến từ khắp những vùng ở Italy and Tây Âu, thay thế vì chỉ ở kinh thành La Mã.

220px Roman Colosseum With Moon

Vespasian xây đại hý trường ở thành La Mã.

Về tài chính and thế giới, Vespasian có công giúp Đế chế ra khỏi gánh nặng kinh tế tài chính gây nên do thói hoang phí của Nero and những cuộc nội chiến. Ông nâng thuế and dẫn ra nhiều chủng loại thuế mới. Khi quốc khố đã dồi dào, ông cho thiết kế xây dựng nhiều công trình xây dựng chỗ đông người, đáng cảnh báo nhất là việc tiến hành khởi công Đại hý trường nhiều người biết đến. Ông cũng cho thiết kế xây dựng một Vị trí hội họp (tiếng Anh: forums) and trợ cấp nhiều tài lộc cho những ngành thẩm mỹ và nghệ thuật gần giống là những người dân viết lách.

Về chính trị, Vespasian là vị nhà vua quản lý có hiệu lực hiện hành ở những tỉnh. Ở hướng phía tây, ông ưu tiên xứ Hispania (bán hòn đảo Iberia), trao quyền La tinh (một mức trung gian giữa quyền công dân La Mã không hề thiếu and không tồn tại quyền công dân La Mã) cho hơn 300 thành thị, tạo nên một kỷ nguyên mới cho sự TP hóa ở các tỉnh từng thuở nào là man tộc. Dựa vào các cải cách thức của ông ở Viện nguyên lão mà những tỉnh của Viện nguyên lão có tầm tác động to hơn, and vì thế cứu Đế chế hợp nhất hơn.

Về quân sự chiến lược, sự việc tồn kho to nhất sau cuộc nội chiến là việc cát cứ ở bản địa, nghĩa là lữ đoàn ở tỉnh nào thì biện pháp hành động chỉ vì nghĩa vụ và quyền lợi cho tỉnh đó. Nguyên nhân của sự việc này là bởi trước đó, những cơ quan quân sĩ đc tuyển mộ chỗ nào thì cũng ship hàng ngay tại bản địa đó. Vespasian ngã ngũ chuyện này bằng cách thức xáo trộn những cơ quan quân đội bản địa với các binh sỹ từ những vùng khác, hoặc chuyển luôn đơn vị chức năng đó đi đến Vị trí khác. Ở biên giới, thay thế vì tập trung chuyên sâu những lữ đoàn thì ông chia bé dại họ ra để hạn chế tiềm ẩn nguy cơ làm phản. Cải cách thức quan trọng nhất của Vespasian chắc rằng là việc ông được chấp nhận những người dân từ Gaul and Hispania nhập cuộc vào lữ đoàn La Mã, thay thế vì chỉ tuyển người Italy như trước đó. Ông cũng tồn tại những hoạt động sinh hoạt để củng cố mạng lưới hệ thống phòng ngự ở biên giới của đế chế.

Titus (79-81)[sửa | sửa mã nguồn]

Titus là con trưởng của Vespasian and là một đại tướng tài năng, từng lãnh đạo quân La Mã ở Syria and Iudaea. Ông đã đập tan cuộc nổi dậy của những người Do Thái những năm cầm quân, and vào khoảng thời gian 70, ông đã xâm chiếm Jerusalem. Sau khoản thời gian lên ngôi, Titus được những nhà sử học xem là một ông hoàng giỏi. Ông đã gọi về những người dân bị cha mình đày đi. Khi thành Pompeii bị hủy hoại dưới sự kiện núi lửa Vesuvius phun trào (năm 79) and thành La Mã bị hỏa hoạn (năm 80), ông đã mạnh tay tu sửa các Vị trí này and đã có được sự thương mến của dân chúng. Những năm ở ngôi ngắn ngủi, Titus đã và đang hoàn tất đấu trường Colosseum đc xây từ thời cha mình.

Domitian (81-96)[sửa | sửa mã nguồn]

Em trai của Titus là Domitian lên nối ngôi. Mặc dầu Vespasian and Titus đều đã có rất nhiều mối quan hệ không cao với Viện nguyên lão, ở thời Domitian quan hệ đó thậm chí là còn cũng trở nên mệt mỏi hơn. Ông thẳng thừng dẹp bỏ cái vỏ Cộng hòa mà cha and anh mình còn cố ngụy trang, thậm chí là là liên tục mở ra với âu phục quân đội.

So với dân chúng, Domitian rất biết cách thức xử sự. Ông trao các tặng kèm phẩm cho mọi công dân thành La Mã, tổ chức triển khai các trò mua vui ở đấu trường and thường xuyên những công trình xây dựng chỗ đông người của đời đầu. Ông cũng để lại cho tất cả những người kế vị một ngân khố đầy ắp. Ở bên phía ngoài, bên dưới thời Domitian, quân đội La Mã đã tiến công Caledonia (nay là Scotland) and Dacia (gồm có România and Moldova thời nay). Mặc dầu đã có được một số trong những thành công nhưng họ không chinh phục tuyệt đối được các Vị trí này.

Trong thời hạn về sau, Domitian cũng trở nên hoang tưởng and gây nên nhiều vụ bắt bớ, tử hình, tịch biên gia sản. Sau cuối ông bị các địch thủ trong Viện nguyên lão ám sát chết vào khoảng thời gian 96.

Năm vị minh quân (96-180)[sửa | sửa mã nguồn]

Thế kỷ tiếp theo sau đc gọi là thời kỳ “Năm vị minh quân” vì sự nối ngôi ra mắt êm xinh and Đế chế hưng thịnh. Năm nhà vua trong quy trình này là Nerva (96–98), Trajan (98–117), Hadrian (117–138), Antoninus Pius (138–161) and Marcus Aurelius (161–180), lần lượt mỗi người đc vị nhà vua trước mình nhận làm con nuôi. Mặc dầu những người dân kế vị đc lựa chọn vì phẩm chất của mình, có không ít người luận bàn rằng nguyên nhân thật sự của chuyện này là việc chẳng ai trong những họ có hậu duệ để nối ngôi.

Nerva (96-98)[sửa | sửa mã nguồn]

Nerva đc Viện nguyên lão bổ nhiệm làm nhà vua, nhưng ông không làm đc gì nhiều vì thời điểm ở ngôi quá ngắn, ngoại trừ một vài cố gắng để cải sinh quan hệ giữa nhà vua and Viện nguyên lão. Trong lúc đó, gia thế của Domitian trong quân đội vẫn còn đó vững mạnh. Vào thời điểm tháng 10 năm 97, đội vệ sĩ của Nhà vua La Mã bao vây hoàng cung and bắt giữ Nerva. Ông buộc phải cung ứng những yêu sách của mình, gồm có việc giao nộp các kẻ đứng sau cái chết của Domitian and phải đứng ra đọc một bài diễn văn tạ ơn các kẻ làm loạn.[31] Kế tiếp, Nerva nhận Trajan, một lãnh đạo ở chiến trường German, làm con nuôi. Ông mất vào khoảng thời gian 98, mở đường cho việc lên ngôi của Trajan.

Trajan (98-117)[sửa | sửa mã nguồn]

300px RomanEmpire 117.svg

Sự giải phóng và mở rộng của La Mã bên dưới thời Trajan.

Triều đại của Trajan đc ghi lại bằng các chiến công rộng lớn ngoài mặt trận. Sau khoản thời gian lên ngôi, Trajan chuẩn bị sẵn sàng kỹ càng and triển khai một campaign quân sự chiến lược nhắm vào Dacia, Vị trí đã đối đầu và cạnh tranh với La Mã từ tương đối lâu. Năm 101, Trajan tự mình vượt sông Danube and vượt mặt vua Dacia là Decebalus ở Tapae (xem trận Tapae lần hai). Vị nhà vua không thường xuyên chinh phục triệt để vì cần tái tổ chức triển khai lại quân đội, nhưng không chỉ vậy ông buộc người Dacia phải ký một hòa ước với các luật pháp rất là nặng nề. Năm 105, Trajan một lần tiếp nữa tiến quân and sau đó 1 năm chinh chiến thì đã đánh thu được kinh đô của những người Dacia là Sarmizegetusa Regia. Vua Decebalus tự sát để không lâm vào hoàn cảnh tay địch and từ đó Dacia biến thành một tỉnh của La Mã. Cuộc chinh phục Dacia được coi là một chiến tích to của Trajan. Ông hạ lệnh ăn mừng trong 123 ngày trên toàn đế chế and cho thiết kế xây dựng cột trụ Trajan ở thành La Mã để tôn lên thắng lợi.

Cũng cùng khoảng chừng thời điểm này thì 1 trong các vị vua chư hầu của La Mã là Rabbel II Soter đã qua đời. Event đó có khả năng đã dẫn tới việc sáp nhập vương quốc Nabataean vào La Mã. Trên vùng đất này, người La Mã lập ra tỉnh Arabia Petraea (thời nay thuộc Nam Jordan and Tây Bắc Ả Rập Xê Út).[32]

Từ thời Nero, hai đế quốc La Mã and Parthia đã cùng giải bày việc điều hành và kiểm soát vương quốc Armenia, với vương triều Arsacid tại chỗ này là một nhánh của hoàng tộc Parthia. Năm 112, Trajan khó tính vì việc vua Osroes I của Parthia đưa cháu mình là Exedares lên ngai vàng Armenia. Event đó đã phá tan thế cân đối gia thế ở Armenia and cũng ngã ngũ luôn hòa ước giữa hai đế chế đã sinh tồn 50 năm.[33] Những lữ đoàn La Mã lại chuẩn bị sẵn sàng xung trận.

Trước tiên, Trajan tiến quân vào Armenia. Ông phế truất vị vua mới lên ngôi and sáp nhập Vị trí đây vào La Mã. Kế tiếp ông hướng về Parthia, chiếm những TP Babylon, Seleucia and ở đầu cuối là kinh thành Ctesiphon (năm 116).[34] Trajan thường xuyên tiến về hướng phía nam tới Vịnh Ba Tư and có phát ngôn Mesopotamia (Lưỡng Hà) là một tỉnh mới của Đế chế. Ở chỗ này, ông thở than rằng tôi đã quá già để có khả năng thường xuyên tiến theo lộ trình chinh phạt vĩ đại của Alexander Đại đế.[35]

Nhưng Trajan chưa tạm dừng. Kế tiếp, cũng trong thời hạn 116, ông chiếm TP Susa, truất ngôi Oesroes I and đưa bù nhìn của bản thân mình là Parthamaspates lên ngôi. Chưa lúc nào La Mã tiến xa về hướng phía đông như thế. Bên dưới thời của Trajan, Đế chế La Mã giải phóng và mở rộng ra đến mức cực lớn; người ta có khả năng đi từ hòn đảo Anh tới vịnh Ba Tư mà vẫn chưa thoát ra khỏi chủ quyền lãnh thổ La Mã.

Hadrian (117-138)[sửa | sửa mã nguồn]

Mặc dầu cũng là một nhà quân sự chiến lược giỏi nhưng vào thời Hadrian không có rất nhiều trận chiến tranh, ngoại trừ cuộc làm loạn Bar Kokhba của những người Do Thái (132-135). Ông không thường xuyên theo đuổi các campaign chinh phạt triệt để đầy hoài bão của Trajan ở Lưỡng Hà vì nghĩ rằng Vị trí đây khó phòng thủ đc. Suýt chút nữa đã có rất nhiều một trận chiến với Vologases III ở đông Parthia vào khoảng thời gian 121, nhưng nó đã đc ngăn lại bằng một hòa ước.

Ông chú tâm vào vấn đề phòng thủ đế chế to lớn của bản thân mình nhiều hơn nữa. Hadrian là vị nhà vua trước tiên đi kinh lý bao quát những tỉnh, chi tiền cho những công trình xây dựng thiết kế xây dựng ở bản địa Vị trí ông tới. Không ít người dân đời sau nhớ tới ông nhờ sự thiết kế xây dựng bờ tường Hadrian nhiều người biết đến ở Anh. Bên cạnh đó ông cũng thiết kế xây dựng 1 loạt các tiền đồn, pháo đài trang nghiêm, tháp canh and công sự dọc sông Danube and sông Rhine.

Antoninus Pius (138-161)[sửa | sửa mã nguồn]

Ông được coi là một đại minh quân trong lịch sử La Mã cổ, có lối sống đơn giản và giản dị.[36] Đế chế La Mã thường xuyên trở nên tân tiến an khang – thịnh vượng and chủ quyền. Thậm chí còn chứa một nhà sử học tân tiến còn cho là trong quãng thời kỳ trị vì của Antoninus Pius, ông trước đó chưa từng lại gần một lữ đoàn nào trong nửa đường kính 500 dặm.[37] Có các cuộc đụng độ ở Mauretania, Judaea, and với những người Brigantes ở Anh Quốc, nhưng không tồn tại lần nào là đáng chú ý.

220px Marcus Aurelius Glyptothek Munich

Marcus Aurelius (161-180)[sửa | sửa mã nguồn]

Những bộ tộc người German triển khai nhiều cuộc cướp phá dọc biên giới phía Bắc của La Mã, nổi trội là nhắm vào xứ Gaul and dọc sông Danube. Nguyên nhân của sự việc này chắc rằng là do họ bị các bộ tộc hiếu chiến hơn đến từ phía Đông gây áp lực nặng nề từ phía đằng sau. Người Chatti tiến công tỉnh Thượng Germania vào khoảng thời gian 162 and bị đẩy lùi. Không an toàn hơn, năm 166, Marcomanni của những người Bohemia (chư hầu của La Mã từ thời điểm năm 19) vượt sông Danube cùng người Lombard and những bộ tộc German khác. Cùng khi ấy, người Sarmatia tiến công vào địa điểm giữa sông Danube and sông Theiss. Nhà vua Marcus Aurelius thân chinh xuất quân đánh những bộ tộc German trong đa phần thời điểm ở ngôi của bản thân mình, nhưng vì các sự việc ở phía Đông nên quân đội La Mã gặp nhiều vất vả. Ít nhất là họ đã thất bại hai trận to trước bộ tộc Quadi and Marcomanni, người tiếp nối đã vượt dãy núi Alps để hủy hoại Opitergium (Oderzo) and bao vây Aquileia, một TP to của La Mã ở Đông Bắc Ý. Sau một khoảng thời gian dài khó khăn thì nhà vua Marcus Aurelius cũng đẩy lùi được các kẻ xâm chiếm, nhưng có rất đông người German đã trú lại những tỉnh biên giới như Dacia, Pannonia, Đức and trong cả trên đất Italy. Chuyện này không hẳn là mới, nhưng con số phần lớn của mình đã buộc chính quyền trực thuộc La Mã phải tạo lập ra hai tỉnh mới dọc bờ Tây sông Danube là Sarmatia and Marcomannia (thời nay thuộc Bohemia and Hungary). Các chiến công của Marcus Aurelius đc lưu lại trong cột Marcus Aurelius.

Ở châu Á, một đế chế Parthia mới trỗi dậy thường xuyên thử thách La Mã. Marcus Aurelius đưa vị đồng nhà vua với mình là Lucius Verus tới thân chinh thống lĩnh những lữ đoàn tại chỗ này and ở đầu cuối đã vượt mặt họ (xem Cuộc chiến tranh La Mã-Parthia 161-166). Vào khoảng thời gian 175, Marcus Aurelius đè bẹp cuộc làm loạn của Avidius Cassius (ông này làm phản do tưởng nhầm là Marcus đã qua đời).

Trong trong thời điểm cuối đời, Marcus Aurelius, không chỉ có là một nhà vua mà còn là một triết gia, đã viết sản phẩm thực tế “Suy ngẫm”. Bộ sách này được coi là góp phần to của nhà vua Marcus Aurelius cho nền triết học. Khi Marcus Aurelius qua đời vào khoảng thời gian 180, ngai vàng được nhận tới tay thiếu niên ông là Commodus, người đã và đang vươn tới ngôi vị đồng nhà vua vào khoảng thời gian 177. Event này đã và đang ngã ngũ thời kỳ những vị nhà vua La Mã nhận con nuôi để gia công người kế vị.

Commodus (180-192)[sửa | sửa mã nguồn]

Thời buổi “Năm vị minh quân” kết thúc bởi triều đại của Commodus từ thời điểm năm 180 đến 192. Không ít người dân dân La Mã mong chờ ông sẽ rộng lượng and hào hiệp như cha mình, nhưng Commodus tuyệt đối ngược lại. Sử gia Edward Gibbon trong sản phẩm thực tế “Lịch sử suy tàn and sụp đổ của Đế quốc La Mã” nhận định rằng Commodus đã trị vì cực tốt trong quy trình đầu, nhưng cũng trở nên hoang tưởng and mất trí sau đó 1 vụ ám sát do những người dân trong GĐ chủ mưu. Thời thịnh trị Pax Romana cũng ngã ngũ với triều đại của ông.

Thay thế vì quan tâm trị nước, vị nhà vua mê mệt với các trò thể thao hơn. Commodus rất tự hào với sức khỏe sức khỏe thể chất and kỹ năng chiến đấu của bản thân mình. Ông tự cho bản thân là Hercules tái thế and cho tạc nhiều tượng của bản thân mình đang khoác bộ da sư tử. Ông cũng liên tục thẳng trực tiếp nhập cuộc vào các trận giác đấu ở đấu trường, and chứng minh mình là một đấu sĩ hạng nhất. Tuy vậy vào khoảng thời gian 192, Commodus đã trở nên võ sĩ Narcissus siết cổ tới chết trong 1 thủ đoạn ảnh hưởng tới Đội vệ sĩ của Nhà vua La Mã and những cá thể Viện nguyên lão.

Năm của năm nhà vua (193)[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Năm của năm nhà vua

Thuật ngữ “Năm của năm nhà vua” là để chỉ năm 193, vì trong thời hạn đó có tới 5 người tự xưng mình là Nhà vua La Mã. Năm người này gồm có Pertinax, Didius Julianus, Pescennius Niger, Clodius Albinus and Septimius Severus.

Sau cái chết của Commodus, Pertinax biến thành nhà vua nhưng bị Đội vệ sĩ của Nhà vua La Mã ám sát vào thời điểm tháng 3 năm 193. Kế tiếp, vào cùng trong ngày, Didius Julianus đã vượt mặt Titus Flavius Sulpicianus (cha bà xã của Pertinax) để giành ngai vàng. Flavius hứa trả cho từng binh sỹ 20,000 sestertii để sở hữ chuộc lòng trung thành với chủ của mình, nhưng Didius Julianus trả tới 25,000.[38] Bị những binh lính rình rập đe dọa, Viện nguyên lão có phát ngôn Didius Julianus là nhà vua vào trong ngày 28 tháng ba.[39]

Tuy vậy, lại lại thêm 3 người nữa tranh giành ngôi vua, gồm có Pescennius Niger ở Syria, Clodius Albinus ở Anh, and Septimius Severus ở Pannonia. Septimius Severus tiến vào kinh đô La Mã and xử tử Didius Julianus vào thời điểm tháng 6 năm 193, tiếp nối giải tán Đội vệ sĩ của Nhà vua La Mã and tử hình các kẻ đã giết Pertinax.[40] Củng cố lại đội quân, Septimius Severus chiến đấu với phe Pescennius Niger ở Cyzicus and Nicea vào khoảng thời gian 193 and ở đầu cuối vượt mặt triệt để ông ta ở Issus vào khoảng thời gian 194.

Clodius Albinus bước đầu ủng hộ Septimius Severus vì nhận định rằng mình sẽ là người kế vị. Khi nhận thấy rằng Severus có các dự tính khác, Albinus đã tự xưng nhà vua vào khoảng thời gian 195 nhưng bị vượt mặt trong trận Lugdunum vào khoảng thời gian 197.

Vương triều Severus (193-235)[sửa | sửa mã nguồn]

Vương triều Severus (tiếng Anh: Severan Dynasty) gồm những nhà vua Septimius Severus (193–211), Caracalla (211–217), Macrinus (217–218), Elagabalus (218–222), and Alexander Severus (222–235). Thời buổi này mở đường cho các nhà ách thống trị có nguồn gốc xuất xứ Syria như Elagabalus and Alexander Severus. Sau khoản thời gian lên ngôi, Septimius Severus chi các khoản tiền to cho quân đội để đảm bảo sự trung thành với chủ and thay thế sửa chữa những cá thể Viện nguyên lão bằng những viên chức đẳng cấp và sang trọng Kỵ Sĩ (tiếng Anh: equestrian) cho các chỗ đứng quan trọng. Ông cũng hủy bỏ các phiên tòa xét xử xử án từ thời Cộng hòa. Nhờ vậy, Septimius Severus đã giải phóng và mở rộng nghĩa vụ và quyền lợi của nhà vua.

Thiếu niên của Septimius Severus là Marcus Aurelius Antoninus (biệt danh Caracalla) khi lên kế vị đã dẹp bỏ toàn bộ tổng thể sự nhận ra giữa người Italy and người ở tỉnh, cho thi hành Constitutio Antoniniana vào khoảng thời gian 212, trong những số ấy giải phóng và mở rộng quyền công dân La Mã cho mỗi cá nhân sống trong đế chế. Ông cũng dựng lên phòng tắm giặt Caracalla nhiều người biết đến ở kinh đô La Mã mà bản vẽ xây dựng của chính bản thân nó đã là mẫu mực cho nhiều công trình xây dựng chỗ đông người tưởng nhớ khác. Caracalla bị ám sát vào khoảng thời gian 217,[41] tiếp nối thì không ít người cô bé quyền thế đã chi phối triều chính, gồm có Julia Maesa, Julia Soaemias and Julia Avita Mamaea. Chính họ đã lần lượt đưa Elagabalus and Alexander Severus lên kế vị vào những năm 218 and 222.

Vào thời điểm cuối vương triều Severus, gia thế của Viện nguyên lão Hình như lại hồi sinh and có rất nhiều cải cách thức kinh tế tài chính đc ban bố. Mặc mặc dù có các thành công trước Đế chế Sassanid mới nổi lên thay thế sửa chữa Đế chế Parthia ở phương Đông (nhiều sử gia xem Đế chế Achaemenes thời cổ, Đế chế Parthia and Đế chế Sassanid đều là Đế chế Ba Tư nên dù La Mã cuộc chiến tranh với Parthia hay Sassanid thì họ đều gọi chung là cuộc chiến tranh với Ba Tư) nhưng rồi Alexander Severus lại đánh mất kỹ năng điều hành và kiểm soát quân đội and bị ám sát vào khoảng thời gian 235. Cái chết của ông mở màn cho thuở nào kỳ của không ít nhà vua xuất thân từ quân đội and gần nửa thế kỷ nội chiến and mâu thuẫn tranh chấp.

Cuộc rủi ro khủng hoảng của thế kỷ III (235-284)[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Cuộc rủi ro khủng hoảng của thế kỷ III

“Cuộc rủi ro khủng hoảng của thế kỷ III” là cái brand name để chỉ sự vỡ vụn and gần như là sụp đổ của Đế chế La Mã từ thời điểm năm 235 đến năm 284. Nó cũng khá được gọi là “sự vô chính phủ nước nhà do quân đội”.

Sau khoản thời gian Augustus kết thúc nội chiến (thế kỷ thứ I TCN), Đế chế La Mã đã trải qua 1 thời buổi chủ quyền, ít bị ngoại xâm and tài chính phồn thịnh (Pax Romana). Mặc dù vậy, tới thế kỷ III thì Đế chế phải thông qua các cuộc rủi ro khủng hoảng chính trị, quân sự chiến lược, tài chính and ban sơ suy sụp. Khi nào cũng tồn tại các cuộc xâm chiếm của man tộc, nội chiến and lạm phát kinh tế.

Một trong những phần điều đó có căn nguyên từ các việc Augustus không định ra các luật lệ cụ thể chi tiết để định vị người kế vị. Từ thế kỷ I and II, sự việc kế vị đã và đang gây nên các cuộc nội chiến ngắn, nhưng tới thế kỷ III thì nội chiến xẩy ra liên miên khi mà chẳng kẻ giành ngôi nào nhanh lẹ kiểm soát đc kẻ địch hoặc ở ngôi đc lâu. Trong thời gian này còn có không bên dưới 25 vị nhà vua đã quản lý La Mã, and trừ ra 2 người thì toàn bộ tổng thể họ đều bị ám sát hoặc tử vong trên mặt trận. Những công dân cũng không hề dự hầu hết vào vấn đề quản lý và điều hành ở bản địa như trước đó. Chuyện này buộc nhà vua phải can dự vào and dần dần nâng cấp tầm quan trọng nghĩa vụ và trách nhiệm của chính phủ nước nhà.

Thêm vào nữa, kiểu tập trung chuyên sâu quân ở biên giới của quân đội La Mã đã không còn gì chống lại được các cuộc xâm chiếm một khi kẻ thù đã lọt qua. Ở hướng phía đông, đế chế Sassanid tiến công La Mã khủng khiếp hơn hẳn nếu với đế chế trước nó là Parthia.[42] Vào khoảng thời gian 253, nhà vua Sassanid là Shapur I tiến quân sâu vào chủ quyền lãnh thổ La Mã, vượt mặt quân La Mã trong trận Barbalissos[43] and chinh phục Antioch.[44] Tiếp đó, vào khoảng thời gian 260, trong trận Edessa, lại một lần tiếp nữa quân La Mã bại trận trước Sassanid[45] and nhà vua La Mã khi ấy là Valerian bị tóm gọn giữ.[44]

Cuộc rủi ro khủng hoảng kết thúc dựa vào Nhà vua Diocletian. Bằng cả kỹ năng lẫn sự may mắn, ông đã xử lý được rất nhiều sự việc cấp bách. Tuy vậy, sự việc cốt lõi của La Mã vẫn còn đó đó and ở đầu cuối đã làm cho sự tận diệt của đế chế ở phía Tây.

Diocletian and triều đình Tứ đầu chế (284-301)[sửa | sửa mã nguồn]

170px Venice %E2%80%93 The Tetrarchs 03

Tứ đầu chế, một sản phẩm thực tế biểu đạt triều đình La Mã thời Tứ đầu chế, đc lấy xuất phát từ một hoàng cung Byzantine vào khoảng thời gian 1204.

Vào thời điểm tháng 7 năm 285, Nhà vua Diocletian vượt mặt đối thủ cạnh tranh là Carinus and biến thành vị nhà vua duy nhất của La Mã. Ông nhận cảm nhận rằng Đế chế La Mã quá to and có vô số áp lực nặng nề từ nằm trong lẫn những tai hại từ bên phía ngoài, chỉ một vị nhà vua thì khó lòng quản lý đc. Vì thế, ông chia Đế chế ra làm hai nửa Đông and Tây (với ranh giới ở vùng Đông Ý). Phía hai bên sẽ có được hai vị nhà vua ngang quyền nhau cùng mang Đế hiệu Augustus. Sự phân loại này là tiền thân của Đế chế Tây La Mã and Đế chế Đông La Mã.

Nhà vua Diocletian biến thành Augustus của nửa Đông and bạn ông, Maximian, biến thành Augustus của nửa Tây. Tới năm 293 thì gia thế thường xuyên đc chia bé dại ra không chỉ có thế, mỗi Augustus sẽ lựa chọn ra một nhà vua trẻ hơn gọi là Caesar để cứu mình trị nước. Galerius biến thành Caesar của Diocletian còn Constantius Chlorus là Caesar của Maximian.

Thể chế đó được gọi là “Tứ đầu chế” (tiếng Anh: Tetrarchy) bởi những học giả đời sau.[46] Chính quyền trực thuộc này nhằm mục đích cứu các cuộc kế vị cũng trở nên êm xinh tươi: ở mỗi nửa của Đế chế, một Caesar rồi sẽ lên thay một Augutus and lựa chọn ra Caesar mới cho bản thân. Năm 305, Diocletian and Maximian cùng thoái vị để nhường ngôi cho những Caesar. Tới lượt cháu của Galerius là Maximinus lên làm Caesar ở phía Đông and Flavius Valerius Severus lên làm Caesar ở phía Tây cho Constantius. Sử gia Edward Gibbon bảo rằng thể chế này sinh hoạt trơn tru là vì sự gắn bó của những nhà vua cùng nhau.

Ở kề bên việc thiết kế xây dựng chiêu trò quản lý mới, Nhà vua Diocletian, vốn là một người ngoại đạo and lúng túng khi cảm nhận con số giáo đồ Thiên chúa giáo đang có chiều hướng tăng lên cực kỳ nhanh, đã ngược đãi họ với tầm độ nặng nề trước đó chưa từng cảm nhận Tính từ lúc thời Nero.

Vương triều Constantine (305-363)[sửa | sửa mã nguồn]

Constantine and những thiếu niên[sửa | sửa mã nguồn]

Mạng lưới hệ thống Tứ đầu chế bị phá tan khi Constantius Chlorus mất vào khoảng thời gian 306. Đội quân của Constantius ở Eboracum ngay lập tức suy tôn thiếu niên của ông ta là Constantine I (còn đc nghe biết như là Constantine Đại đế) thành Augustus. Vào thời điểm tháng 8 năm 306, Galerius phong cho Severus thành Augustus. 1 cuộc làm loạn ở kinh đô La Mã đưa một người nữa nhập cuộc cuộc tranh giành là Maxentius, thiếu niên của Maximian, với việc ủng hộ của Đội vệ sĩ của Nhà vua La Mã. Như thế ở hướng phía tây của Đế chế có tới 3 Augustus: một nguyên là Caesar đời đầu and hai do quân đội lập nên.

Vào khoảng thời gian 307, Maximian quay trở về với thương hiệu Augustus and cùng quản lý với con mình. Như thế tổng số thì La Mã có tới 6 người quản lý (5 Augustus: Galerius, Severus, Constantine, Maxentius, Maximian and 1 Casear: Maximinus). Galerius and Severus tiến công hai cha con Maximian ở Italy, nhưng Severus bị tóm gọn giết vào khoảng thời gian 307.[47] Hai vị Augustus ở Italy tiếp nối kết bằng hữu với Constantine bằng cách thức gả con gái của Maximian cho ông.

220px Byzantinischer Mosaizist um 1000 002

Constantine the Great, hình ghép mảnh ở Hagia Sophia. Trong hình có khả năng cảm nhận được các contact của ông với Thiên chúa giáo.

Cuộc nội chiến tiếp nối vẫn thường xuyên and tận mắt chứng kiến Constantine lần lượt vượt mặt những kẻ địch khác. Năm 324, ông vượt mặt kẻ địch ở đầu cuối là người em rể Licinius để thống nhất Đế chế.[48] Bên cạnh đó, trong triều đại của bản thân mình, Constantine cũng tồn tại các thành công trước người Frank, Alamanni, Visigoth and Sarmatia, thậm chí là là tổ chức triển khai tái an cư lại 1 phần Dacia (bị bỏ rơi từ thế kỷ III).

Hai công việc kỷ niệm nhất bên dưới thời Constantine là cải sang đạo Thiên chúa and trở nên tân tiến TP Constantinopolis. Năm 313, Constantine có phát ngôn gật đầu đồng ý Thiên chúa giáo trong Sắc lệnh Milan. Sắc lệnh này được chấp nhận những người dân đạo Thiên chúa giáo có quyền theo đuổi đức tin của mình.[49] Hệ quả của sắc lệnh này là việc bãi bỏ các trừng phạt nếu với những người dân theo Thiên chúa giáo and hoàn lại những gia sản đã trở nên thu hồi của Giáo hội. Kế tiếp ông có phát ngôn chính bản thân mình cũng là một giáo đồ của Thiên chúa giáo. Sự biến đổi của ông and sự bảo trợ Giáo hội của ông đã cấu hình thiết lập lại địa vị mới của Thiên chúa giáo trong toàn đế chế. Những người dân Thiên chúa giáo theo Chính thống giáo Đông phương xem ông như là Thánh Constantine.[50]

Năm 324, Constantine có phát ngôn ra quyết định biến Byzantium thành Nova Roma (Tân La Mã) and vào 11 tháng năm, 330, ông dời đô từ thành La Mã về Tân La Mã. Đô thị chọn cái tên lại là Constantinopolis (Đô thị của Constantine) sau khoản thời gian Constantine mất năm 337. theo đó ban sơ tầm quan trọng của Đông La Mã như là một giữa trung tâm của việc giáo dục, an khang – thịnh vượng and văn hóa truyền thống ở châu Âu. Constantinople vẫn là kinh thành của Đế quốc Byzantine trên hơn một ngàn năm, chỉ bị ngắt quãng trong thời điểm tạm thời bởi sự đốt phá and chiếm đóng của quân Thập tự chinh lần 4 năm 1204, cho tới lúc lâm vào hoàn cảnh tay Đế quốc Ottoman năm 1453 (ngày này TP này là Istanbul của Thổ Nhĩ Kỳ).

Sau khoản thời gian Constantine I qua đời, Đế chế lại bị chia ba bởi ba đứa con của ông. Tây La Mã bị chia đôi giữa con trưởng là Constantine II and con út là Constans. Đông La Mã cùng Constantinople thuộc về con thứ, Constantius II. Cuồi cùng thì Constantius II vượt mặt được những đồng đội mình, tuy nhiên tới năm 360 thì sự ách thống trị của ông lại bị lung lay. Trước đây ông đã phong cho Julian (Flavius Claudius Julianus) làm Caesar ở Tây La Mã vào khoảng thời gian 355. Trong 5 năm tiếp nối, Julian giành nhiều thành công trên mặt trận trước những tộc German, gồm có từ đầu đến chân Alamanni. Khi Constantius hạ lệnh cho những lữ đoàn xứ Gaul phải sang hướng phía đông để đón viện cho trận chiến với Ba Tư, họ đã nổi dậy and tôn lãnh đạo của bản thân mình là Julian lên làm Augustus. Vào thời gian hai vị nhà vua đều chưa muốn tiến quân đánh nhau thì Constantius đã qua đời vì bệnh vào thời điểm tháng 11 năm 361, khiến nước nhà tránh khỏi 1 cuộc nội chiến.

Julianus and Jovianus (361–364)[sửa | sửa mã nguồn]

Bên dưới triều Nhà vua Julianus, triều đình La Mã cổ súy quay trở về cho những tôn giáo đa thần and triển khai đàn áp Ki-tô giáo (dù rằng bản thân ông không hẳn là một giáo đồ ngoại giáo). Các chế độ này làm đánh giá về ông trong số dữ liệu thời đó rất xích míc: những người dân ngoại giáo thì xem ông như 1 vị anh hùng, còn những Ki-tô hữu thì lại cho ông là một tên vua xấu xa. Tuy vậy dù sao đi nữa thì sự phục hưng ngoại giáo đó cũng kéo dãn chẳng đc bao lâu. Nó đã chết yểu khi ông qua đời trên mặt trận trong số trận chiến tranh chống lại Đế quốc Sassanid (năm 363).

Là 1 trong những thiên tài quân sự chiến lược vĩ đại nhất thời buổi đó, Nhà vua Julianus đã thân chinh xuất quân đại phá vỡ nát quân Sassanid do Nhà vua Shapur II thống lĩnh trong trận chiến gần kinh đô Ctesiphon của Đế quốc Sassanid, làm vua Shapur II cùng đám tùy tùng phải bỏ chạy.[51] Không chỉ có vậy, ông cũng là một nhà bảo trợ của triết học and khoa học, nên ông đc gọi là vị vua-triết gia.[52] Khi Nhà vua Julianus bất ngờ đột ngột qua đời, Nhà vua Shapur II cũng giành lại thế thượng phong.[51] Vì Nhà vua Julianus không tồn tại con and không chỉ có định người thừa hưởng nên quân đội tôn Jovianus, hiện giờ là một viên tướng khá không tên tuổi, lên làm nhà vua. Nhà vua Jovian phải ký một hòa ước ăn hại với Đế quốc Sassanid (gồm có việc phải trao hoàn lại những vùng đất đã đã có được từ tận thời Nhà vua Traianus, trong những số ấy có vương quốc Armenia). Bên dưới thời của bản thân mình, Jovianus cũng hồi sinh lại vị thế cho Thiên chúa giáo.

La Mã từ thời điểm năm 364 đến 395[sửa | sửa mã nguồn]

Valentinian and Valens[sửa | sửa mã nguồn]

Sau khoản thời gian Jovian mất vào khoảng thời gian 364, việc lựa chọn ra Augustus mới lại lâm vào hoàn cảnh tay quân đội. Vào thời điểm tháng hai năm 364, viên tướng Pannonia là Valentinian I đc đề cao làm nhà vua ở Nicaea, Bithynia. Ông lập ra vương triều Valentinian (364-392). Bên dưới sự đề xuất của những tướng lĩnh, Valentinian lựa chọn ra một người đồng quản lý. Valens, em trai của ông, sẽ quản lý Đế chế Đông La Mã, còn ông sẽ quản lý Đế chế Tây La Mã.

Sự chọn lựa Valens nhanh lẹ gây sự không tương đồng. Procopius (một người đồng đội họ của Julian tưởng như trước đó đó sẽ tiến hành kế vị nhưng ở đầu cuối lại chưa được) xâm chiếm Constantinople vào khoảng thời gian 365 and có phát ngôn là nhà vua của Đông La Mã. Cuộc chiến tranh nổ ra giữa Valens and Procopius, cho tới năm 366 thì Procopius bị vượt mặt.

Vào thời điểm tháng 4 năm 367, Valentinian and Valens phong cho người con mới 8 độ tuổi của Valentinian là Gratian thành một Augustus đồng quản lý hữu danh vô thực. Vấn đề đó nhằm mục đích cứu đảm bảo sự kế vị về sau.

Tháng bốn năm 375, khi đang dẫn quân đánh người Quadi ở Pannonia thì Valentinian I bị vỡ mạch máo não do quát tháo. Chấn thương này làm ông mất vào thời điểm tháng 11 năm 375. Sự kế vị ra mắt không tuân theo chiến lược bắt đầu. Gratian hiện nay đã 16 tuổi, nhưng binh sỹ ở Pannonia lại tôn người em sơ sinh cùng cha khác mẹ của ông lên thành Valentinian II.

Gratian gật đầu đồng ý chuyện này. Trên danh nghĩa thì ông sẽ quản lý và điều hành xứ Gaul, còn Italy, Illyria and châu Phi sẽ thuộc về em ông and mẹ của ấu chúa là Justina, nhưng thực tế thì quyền hành vẫn trong lòng bàn tay ông.

Đông La Mã and trận Adrianople (378)[sửa | sửa mã nguồn]

Trong cùng khi ấy, Đế chế Đông La Mã phải đối diện với tai hại từ những tộc German. Bị người Hung dồn ép từ phía đằng sau, những người dân Goth thuộc tộc Thervingi đã chạy vào Đế chế Đông La Mã để trú ẩn. Valens cho họ tạm an cư ở bờ nam sông Danube vào khoảng thời gian 376, tuy nhiên những người dân di cư đó lại gặp trắc trở từ các sự ngược đãi and các kẻ chỉ đạo suy đồi tại chỗ này. Sự bất mãn khiến họ làm loạn chống lại La Mã.

Valens thân chinh cầm quân đánh họ vào khoảng thời gian 378, and Gratian cũng đã và đang trên tuyến đường đem viện binh tương hỗ từ Tây La Mã tới cứu. Nhưng do quá vội vàng, Valens dường như không chờ Gratian mà dẫn quân xông lên trước and thua tan tác trong trận Adrianople.[53] Gần hai phần ba quân La Mã tử vong, trong những số đó có cả nhà vua Valens cùng nhiều các viên chức and những tướng lĩnh quan trọng. Vấn đề đó dẫn tới những hậu quả lâu hơn cho Đế chế về sau khoản thời gian họ thiếu vắng về nhân sự. Đông đảo quân đội La Mã về về sau đc tuyển mộ từ người German đánh thuê.

Sau cái chết của Valens, Gratian đưa Theodosius I lên làm Augustus của Đông La Mã vào thời điểm tháng một năm 379.

250px Theodosius I%27s empire

Đế chế La Mã sau cái chết của Theodosius I. Những đường trắng là biên giới của những quốc gia thời nay.

  Đế chế Tây La Mã

  Đế chế Đông La Mã

Nội chiến ở Tây La Mã[sửa | sửa mã nguồn]

Sau một số trong những thắng lợi trong các công việc quản lý thì Gratian ở Tây La Mã cũng trở nên lười biếng. Hình như ông đã trở nên viên tướng người Frank là Merobaudes and vị giám mục Milan là Ambrose thao túng từ phía đằng sau. Gratian cũng mất đi sự thương mến sau những xung đột với Viện nguyên lão. Trong những khi đó, Theodosius phong cho con mình là Arcadius thành Augustus vào khoảng thời gian 383, một bước chuẩn bị sẵn sàng cho việc kế vị về sau.

Cùng năm 383, việc Gratian mất đi sự ủng hộ đã dọn đường cho viên tướng Magnus Maximus làm phản. Magnus Maximus tự xưng nhà vua rồi đem quân từ Anh tiến công xứ Gaul, khiến Gratian phải trốn chạy and ở đầu cuối bị ám sát (tháng tám/383). Vào khoảng thời gian 387, Maximus ra quyết định trừ bỏ luôn Valentinian II (hiện nay vẫn ở Italy). Mẹ con Valentinian phải bỏ chạy and cầu giúp Theodosius. Theodosius vượt mặt and xử tử Maximus vào khoảng thời gian 388,[54] tiếp nối cho những người đi giết luôn thiếu niên của Maximus là Flavius Victor. Theodosius hồi sinh vương vị cho Valentinian and thường xuyên ủng hộ vị vua hữu danh vô thực này.

Sự phân loại ở đầu cuối của La Mã[sửa | sửa mã nguồn]

Valentinian II bị ám sát ở Viên vào khoảng thời gian 392. Tướng Arbogast đưa Eugenius lên ngôi nhưng Theodosius không công nhận vua này.[55] Kế tiếp thì ông giết sạch cả 2 trong trận Frigidus (tháng chín năm 394)[56] rồi thống nhất Đế chế La Mã bên dưới quyền mình. Sau khoản thời gian nắm quyền, Theodosius I Đại Đế thẳng tay đè bẹp ngoại giáo[57] and hoàn tất việc đưa Thiên chúa giáo biến thành quốc giáo của đế chế La Mã.[58] Sau đây, Chính thống giáo Đông phương tôn ông thành Thánh Theodosius.

Theodosius I Đại Đế bước vào lịch sử như là vị nhà vua ở đầu cuối ách thống trị một Đế chế La Mã nguyên vẹn. Sau cái chết của Theodosius vào khoảng thời gian 395, hai thiếu niên của ông là Arcadius and Honorius chia nhau quản lý Đông La Mã (đóng đô tại thành Constantinople) and Tây La Mã (định đô tại Milan, tiếp nối dời đô về Ravenna). Từ đây hai Đế chế La Mã sinh hoạt tự do về mặt chính trị với những vị nhà vua khác biệt.

Sự sụp đổ của Đế chế Tây La Mã (395-476)[sửa | sửa mã nguồn]

260px De Neuville The Huns at the Battle of Chalons

Những binh sĩ Hung ở trận các cánh đồng Catalaunian.

210px Sack of Rome by the Visigoths on 24 August 410 by JN Sylvestre 1890

Tranh ảnh cuộc cướp phá cố đô La Mã vào khoảng thời gian 410.

Sau năm 395, những vị nhà vua ở Tây La Mã đông đảo chỉ từ là bù nhìn. Quyền hành sự thật lâm vào hoàn cảnh tay những người dân thống lĩnh quân đội như Stilicho (từ 395 tới 408), Constantius (từ 411 tới 421), Aëtius (từ 433 tới 454) and Ricimer (từ 457 tới 472). Vốn ít khoáng sản hơn Đông La Mã, Tây La Mã cũng suy sụp nhanh lẹ về mặt tài chính, kèm theo với nó là sự quản lý nợ tác dụng ở những tỉnh vùng biên giới.

Ở bên phía ngoài, sự yếu kém của những lữ đoàn La Mã đã dẫn đến những cuộc xâm chiếm tiếp tục của những man tộc. Bên dưới áp lực nặng nề của những người Visigoth, nhà vua Honorius phải dời đô từ Mediolanum (nay là Milan) về Ravenna, Vị trí có vị trí and kỹ năng phòng thủ cực tốt hơn.[59] Năm 410, người Visigoth do Alaric I đứng vị trí số 1 đã xâm chiếm and cướp phá thành La Mã (lần trước tiên sau 800 năm, Tính từ lúc thế kỷ IV TCN, kinh thành La Mã mới lại bị chiếm đóng bởi một quân đội ngoại lai). Kế tiếp, bên dưới thời những hậu duệ của Alaric, người Visigoth tới bán hòn đảo Iberia and thiết kế xây dựng một vương quốc cho riêng mình sinh tồn 200 năm. Cũng cùng năm 410, quân La Mã rút khỏi hòn đảo Anh, để mặc Vị trí đây biến thành điểm nóng cho các cuộc xâm lược của những người Pict and Anglo-Saxon trong thế kỷ V.[60]

Mặc dầu La Mã từng phải đối diện với tương đối nhiều địch thủ, nhưng chắc rằng không gia thế nào hung hãn and đáng sợ hơn người Hung. Bên dưới sự lãnh đạo của vua Attila, người Hung đã rất nhiều lần vượt sông Danube cướp phá Đông La Mã, buộc những nhà vua ở Constantinople phải cống nạp cho họ không ít của cải. Năm 450, Honoria, nguyên là chị gái của nhà vua Tây La Mã Valentinian III, tự ý gửi nhẫn đính hôn cho Attila. Ông ta đòi 50% Tây La Mã làm của hồi môn, and khi bị không đồng ý, Attila đã lấy cớ này để dẫn quân tràn sang phía Tây.[61] Quân Tàn nhẫn phá xứ Gaul, rình rập đe dọa chiếm cả Tây Âu and chỉ bị chặn đứng sau trận các cánh đồng Catalaunian trước liên quân La Mã and Visigoth do tướng Aetius chỉ đạo. Cuộc chiến đó được chứng nhận như 1 trong các cuộc chiến quyết liệt nhất trong lịch sử với các tổn thất thương vong ghê gớm cho tất cả 2 bên.[62] Sang năm tiếp theo, Attila lại một lần tiếp nữa kéo quân vào Tây La Mã, lần này thì tiến công Italy and ý định tiến thẳng vào cố đô La Mã. Tuy vậy khi đã tấn tới gần thành La Mã thì Attila lại tạm dừng and rút quân trở về. Nguyên nhân của sự việc này có khả năng là do sự phối kết hợp giữa bệnh dịch lây lan đang hoành hành trong nội bộ quân Hung, cuộc đàm phán của giáo hoàng Leo I and việc quân Đông La Mã tiến công vùng đất của ông ta từ phía đằng sau.[63] Mối rất không an toàn từ người Hung chỉ kết thúc sau cái chết của Attila vào khoảng thời gian 453.

Ở hướng phía nam, người Vandal xâm chiếm Carthage vào khoảng thời gian 439 and thiết kế xây dựng một hạm chiến hùng mạnh để quấy nhiễu vùng biển phía Tây and Nam của Địa Trung Hải. Valentinian III giết Aetius vào khoảng thời gian 454 để rồi một năm tiếp theo ông cũng trở nên ám sát chết bởi những người dân ủng hộ viên tướng này. Người Vandal nhân thời cơ đó để tiến vào cướp phá thành La Mã (năm 455).

Năm 476, một viên tướng người German là Odoacer nổi dậy làm chính biến lật đổ nhà vua ở đầu cuối của Tây La Mã là Romulus Augustus. Đế chế Tây La Mã bại vong tại chỗ này. Về danh nghĩa thì Odoacer là chư hầu của Đông La Mã nhưng trong thực tế thì chính ông mới là người trị vì Italy. Trên đất đai cũ của Tây La Mã, ba vương quốc mới dần đc thành lập và hoạt động gồm vương quốc Ostrogoth, vương quốc Lombard and vương quốc Frank.

550px 476eur

Map châu Âu vào khoảng thời gian 476.

Đế chế Đông La Mã (476-1453)[sửa | sửa mã nguồn]

250px LocationByzantineEmpire 550

Đế chế Đông La Mã ở đỉnh điểm vào khoảng thời gian 550.

Bài chi tiết: Lịch sử Đế chế Đông La Mã

Sau khoản thời gian Tây La Mã bại vong vào thế kỷ thứ V, Đế chế Đông La Mã (thường gọi là Đế chế Byzantine), vốn phú quý hơn, đã sinh tồn and hồi sinh đc sức khỏe của bản thân mình. Vào thời điểm giữa thế kỷ thứ VI, nhà vua Justinian I xâm chiếm lại Italy and 1 phần Illyria từ tay người Ostrogoth, Bắc Phi từ tay người Vandal, and 1 phần Hispania từ tay người Visigoth.

Nhà vua Heraclius tiến hành triển khai những cải cách thức vào khoảng thời gian 610, đưa tới các điều chỉnh rộng lớn cả về vẻ ngoài lẫn thực chất của Đế chế. Nền văn hóa cổ truyền của những người Byzantine từ đó gắn sát với văn hóa truyền thống Hy Lạp, nhưng những chiếc tên mà người ta tự gọi mình luôn lưu ý rằng họ là sự thông suốt của Đế chế La Mã.

Về quân sự chiến lược and chính trị, Đế chế Byzantine từng là một gia thế rộng lớn ở phía Đông châu Âu trong hơn 1000 năm. Tuy vậy sau không ít trận chiến tranh, chủ quyền lãnh thổ của Đế chế bị thu hẹp dần and ở đầu cuối đã sụp đổ vào khoảng thời gian 1453 khi Mehmed II của Đế chế Ottoman chinh phục thành Constantinople.[64]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ “Roman Empire – Britannica Trực tuyến Encyclopedia”
  2. ^ Chester G. Starr, A History of the Ancient World, Second Edition. Oxford University Press, 1974. pp. 670–678
  3. ^ Isaac Asimov. Asimov’s Chronology of the World. Harper Collins, 1989. trang 110,
  4. ^ Isaac Asimov. Asimov’s Chronology of the World. Harper Collins, 1989. trang 198
  5. ^ Abbott, 267
  6. ^ Abbott, 268
  7. ^ Goldsworthy, In the Name of Rome, p. 245,
  8. ^ Tacitus, Annals III.16
  9. ^ Tacitus, Annals IV.67
  10. ^ Philo of Alexandria, On the Embassy lớn Gaius II.10.
  11. ^ Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 55; Cassius Dio, Roman History LIX.14, LIX.28
  12. ^ Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 45–47
  13. ^ Cassius Dio, Roman History LIX.11, LIX.22; Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 24
  14. ^ Philo of Alexandria, On the Embassy lớn Gaius XXX.203.
  15. ^ Seneca the Younger, On Anger III.xviii.1.
  16. ^ Josephus, Antiquities of the Jews XIX.1.3.
  17. ^ Seneca Apocolo. 5, 6.
  18. ^ Pliny 5.1–5.2, Cassius Dio, 60.8, 60.9
  19. ^ Scramuzza, Chap. 9
  20. ^ Farquhar, Michael (2001). A Treasure of Royal Scandals, p.212. Penguin Books, Thủ đô New York. ISBN 0739420259.
  21. ^ Tacitus, Annals XII.66; Cassius Dio, Roman History LXI.34; Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Claudius 44; Josephus is less sure, Josephus, Antiquities of the Jews XX.8.1.
  22. ^ Cassius Dio, Roman History LXII.23.
  23. ^ Tacitus, Annals XIV.31–38.
  24. ^ Tacitus, Annals XIV.20.
  25. ^ Tacitus, “The Annals”.
  26. ^ aăTacitus Annals XV.44.
  27. ^ Tacitus, Annals XV.42.
  28. ^ Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Nero 49.
  29. ^ Abbott, 298
  30. ^ Luttwak, The Grand Strategy of the Roman Empire, trang 52
  31. ^ Aurelius Victor (attrib.), Epitome de Caesaribus 12.8
  32. ^ Bennett, Trajan, 172-182
  33. ^ Statius Silvae 5.1; Dio Cassius 68.17.1.; Arrian Parthica frs 37/40
  34. ^ Bennett, Trajan, 197/199
  35. ^ Luttvak, Grand Strategy, 110
  36. ^ Ernest Renan, Marcus Aurelius, trang 2
  37. ^ J. J. Wilkes, The Journal of Roman Studies, Volume LXXV 1985, ISSN 0075-4358, p. 242.
  38. ^ Cassius Dio, lxxiv, 11.5.
  39. ^ Cassius Dio, lxxiv, 12; Historia Augusta, Didius Julianus, 3.3
  40. ^ Cassius Dio, lxxv, 1.1
  41. ^ Grant, The History of Rome, p. 279
  42. ^ Matyszak, The Enemies of Rome, trang 234
  43. ^ Matyszak, The Enemies of Rome, trang 236
  44. ^ aăGrant, The History of Rome, trang 283
  45. ^ Matyszak, The Enemies of Rome, trang 237
  46. ^ Southern, 145.
  47. ^ Barnes, Constantine và Eusebius, 30–31; Elliott, Christianity of Constantine, 41–42; Lenski, “Reign of Constantine” (CC), 62–63; Odahl, 86–87; Potter, 348–49.
  48. ^ MacMullen, Constantine.
  49. ^ Bowder, Diana. The Age of Constantine và Julian. Thủ đô New York: Barnes & Noble, 1978
  50. ^ Pohlsander, Emperor Constantine, 83–87.
  51. ^ aăJoseph J. Reed, Outlines of universal history: in three parts; with a copious index lớn each part, showing the correct mode of pronouncing every name mentioned…, trang 158
  52. ^ Russell M. Lawson, Science in the ancient world: an encyclopedia, trang 127
  53. ^ Ammianus Marcellinus, Historiae, book 31, chapters 12–14.
  54. ^ Williams và Friell, p 64.
  55. ^ Williams và Friell, p129.
  56. ^ Williams và Friell, p 134.
  57. ^ “Theodosius I”, Catholic Encyclopedia, 1912
  58. ^ Cf.decree, infra.
  59. ^ Bury, pg. 110
  60. ^ cf. Dumville (1990)
  61. ^ A modern narrative based these sources can be found in E.A. Thompson, The Huns (Oxford: Blackwell, 1996), pp. 144–48.
  62. ^ Gibbon, Decline và Fall, volume II, p.285.
  63. ^ Hydatius, Chron Min. ii pp.26ff
  64. ^ Matyszak, The Enemies of Rome, trang 231

Bài Viết: Lịch sử Đế quốc La Mã là gì? Chi tiết về Lịch sử Đế quốc La Mã mới nhất 2022

Nguồn: blogsongkhoe365.vn

Xem:  Top 5 Shop hoa tươi đẹp nhất TP. Tân An, Long An mới 2022

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.